بارنامه دریایی چیست؟

صنعت حمل‌ و نقل دریایی و کشتیرانی یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین صنایع در سراسر جهان است که از مزایا و ویژگی‌های بالقوه‌ای برخوردار است. قرن‌هاست که انسان‌ها برای تجارت و حمل کالا از این روش استفاده می‌کنند و بارها نیز مورد حمله دزدان دریایی و طوفان‌های غیرمنتظره قرار گرفته‌اند. با این حال دسترسی به آب‌های آزاد و داشتن کشتی‌های به‌روز و کارآمد، قدرتی‌ست که امروزه همه ملت‌ها به دنبال آن هستند.

حمل‌ونقل دریایی چنان به تجارت بین‌المللی گره خورده است که تجار و بازرگانان نمی‌توانند با اصطلاحات، روش‌ها و انواع این روش حمل آشنا نباشند. بارنامه دریایی نیز یکی از اسناد مهم و کلیدی حمل دریایی است که فروشنده و خریدار و شرکت حمل‌ونقل با آن کار می‌کنند و نقشی اساسی در فرآیند حمل بار دارد.

پس برای آنکه با مفهوم و کارکرد بارنامه دریایی آشنا شوید، با پی اس پی اکسپرس همراه باشید.

بارنامه دریایی یعنی چه؟

اگر تجربه تجارت در سطوح بین‌المللی را داشته باشید، حتما می‌دانید که برای جابه‌جایی کالا از کشور مبدأ به کشور مقصد می‌توان از سه روش حمل هوایی، دریایی و زمینی استفاده کرد. هر یک از این روش‌ها شرایط و ویژگی‌های خاص خود را دارند که باید طرفین قرارداد در این باره تصمیم‌گیری کنند. اگر می‌خواهید اطلاعات دقیق‌تری داشته باشید، مقاله حمل و نقل بین المللی چیست را مطالعه کنید.

حال، اگر شما به‌عنوان تاجر تصمیم دارید روش حمل دریایی را برای کالای وارداتی یا صادراتی خود انتخاب کنید، باید با بارنامه دریایی آشنا شوید. این سند مهم که در سطح بین‌المللی به Ocean Bill of Lading وSea Waybills نیز شناخته می‌شود، رابطه رسمی میان فرستنده کالا و شرکت حمل‌ونقل را مشخص می‌کند.
بارنامه دریایی جزئیاتی مانند نوع، وزن، مقدار، مبدأ و مقصد کالا را ثبت می‌کند و معمولاً شامل نسخه‌های اصلی و کپی است.
بارنامه زمانی صادر می‌شود که کالا در کشتی بارگیری شود و مقصد آن مشخص باشد. پس از دریافت هزینه از مشتری، صاحب کشتی یا شرکت کشتیرانی سندی را به فرستنده ارائه می‌دهد که حاوی تمام اطلاعات کالا و نحوه حمل آن است. این سند نه‌تنها در ثبت اظهارنامه گمرکی و ترخیص کالا از گمرک کاربرد دارد، بلکه در فروش، انتقال مالکیت و پیگیری محموله نیز نقشی کلیدی ایفا می‌کند.
بارنامه دریایی همچنین هماهنگی میان فرستنده، حامل و گیرنده را تسهیل می‌کند و در بسیاری از فرآیندهای حقوقی و عملیاتی حمل‌ونقل، به‌عنوان مرجع اصلی استناد می‌شود.
برای آنکه تاجری حرفه‌ای باشید و دانش عمیق‌تری نسبت به تجارت بین‌الملل و تمامی مراحل واردات و صادرات داشته باشید، پیشنهاد می‌کنیم مقاله مهم‌ترین اصطلاحات گمرکی را مطالعه کنید.

ذکر این نکته ضروری‌ست که بارنامه دریایی را نمی‌توان یک قرارداد حمل کالا به حساب آورد اما می‌توان آن را نوعی توافق‌نامه میان طرفین قرارداد دانست.

علاوه‌براین اگر اطلاعات داخل بارنامه با قرارداد حمل یکسان نباشد و یا اینکه در بارنامه دریایی شرایطی آمده باشد که صاحب یا فرستنده کالا از آن اطلاعی ندارد، وی می‌تواند این شروط را حذف کند و یا حتی بار خود را از شرکت کشتی‌رانی تحویل بگیرد و خواهان بازگشت کالا به مبدا اولیه باشد.

به صورت کلی بارنامه دریایی علاوه‌برآنکه تمامی ویژگی‌های کالا و شرایط حمل‌ونقل آن را داراست، به عنوان سندی قابل معامله و قابل انتقال شناخته می‌شود که می‌توان آن را چندین بار ظهرنویسی کرد و به مالکیت اشخاص مختلف درآورد.

انواع بارنامه دریایی

بارنامه دریایی نیز براساس شرایط و شیوه حمل توسط کشتی‌های باری، دارای انواع مختلفی است که هر تاجر و شرکتی باید با آن آشنا باشد. پس در ادامه با پی اس پی همراه باشید.

انواع بارنامه براساس روش حمل یا مالکیت کشتی

• بارنامه دریایی سراسری (Through B/L): برخلاف بارنامه مستقیم، این سند به شرکت فورواردر اجازه می‌دهد در صورت نیاز از چندین وسیله حمل استفاده کند. با این حال، وسیله حمل اولیه همیشه کشتی است.
• بارنامه دریایی چارتری (Charter Party B/L): برای حمل محموله با کشتی اجاره‌ای و دربست صادر می‌شود؛ تمام ظرفیت کشتی تنها متعلق به یک مشتری است و هیچ محموله دیگری پذیرفته نمی‌شود. این نوع بارنامه معمولاً نزد بانک‌ها اعتبار ندارد.
• بارنامه دریایی مرکب فیاتا (F.B.L): برای مشخص کردن خدمه و عاملین شرکت حمل صادر می‌شود. این سند جزو اسناد معامله‌ای است که توسط اتاق بازرگانی بین‌المللی تأیید می‌شود و در آن مسئولیت تحویل کالا و همچنین مسئولیت خدمه کشتی برعهده شرکت حمل‌کننده قید می‌گردد.

انواع بارنامه براساس وضعیت کالا

• بارنامه کالای بارگیری شده (Shipped B/L): نشان می‌دهد کالا توسط متصدی حمل تحویل گرفته شده و در کشتی بارگیری شده است. روی سند عبارت Shipped یا On Board قید می‌شود.
• بارنامه کالای دریافت شده (Received for Shipment B/L): کالا تحویل متصدی حمل شده اما هنوز بارگیری نشده است. بانک‌ها معمولاً این نوع بارنامه را نمی‌پذیرند مگر در قرارداد بین خریدار و فروشنده به رسمیت شناخته شود.

انواع بارنامه براساس تعداد وسیله حمل

• بارنامه مستقیم (Direct B/L): کالا از یک بندر به بندر دیگر بدون تغییر کشتی و مستقیم به گیرنده حمل می‌شود.
• بارنامه سراسری (Through B/L): برخلاف بارنامه مستقیم، بارنامه سراسری شرایط دیگری دارد. اگر کالا با چندین کشتی و وسیله نقلیه جابه‌جا شود، در چنین شرایطی بارنامه سراسری صادر می‌شود و به نوعی دست فورواردر باز است. تنها شرطی که برای این شیوه حمل درنظر گرفته شده، آن است که اولین وسیله حمل باید کشتی باشد.

انواع بارنامه براساس شرایط کالا

• بارنامه تمیز یا غیرمخدوش (Clean B/L): هنگام تحویل کالا هیچ بندی در سند که به نقص کالا اشاره کند، وجود ندارد. این بارنامه به بارنامه بی‌قید و شرط معروف است و ارزش قانونی کامل دارد.
• بارنامه غیرتمیز یا مخدوش (Claused B/L):در معاملات مبتنی بر اعتبارات اسنادی، بانک‌ها معمولاً بارنامه‌های مخدوش (Claused B/L) را قبول نمی‌کنند؛ زیرا در این نوع سند صراحتاً به معیوب بودن یا نقص کالا اشاره شده است.
  این سند، برخلاف بارنامه تمیز (Clean B/L)، ممکن است محدودیت‌هایی در استفاده بانکی داشته باشد، اما نزد ارگان‌های حقوقی معتبر است. حتماً هنگام دریافت بارنامه از شرکت‌های حمل‌ونقل، اطمینان حاصل کنید که وضعیت کالا (تمیز یا مخدوش) به‌طور واضح در سند قید شده باشد.

انواع بارنامه دریایی از نظر نوع خدمات حمل‌ونقل

• بارنامه تحت خدمات منظم کشتیرانی (Liner Bill of Lading): این نوع بارنامه برای محموله‌هایی صادر می‌شود که با کشتی‌هایی دارای برنامه حرکت منظم و مسیرهای مشخص حمل می‌شوند (خطوط لاینر).
• بارنامه تحت خدمات کشتیرانی ترمپ (Charter Party Bill of Lading): این بارنامه برای کالاهایی صادر می‌شود که با کشتی اجاره‌ای حمل می‌شوند و حمل بار تحت آن تابع قرارداد چارتر (اجاره) است.
• بارنامه دریایی ترنشیپ (Transshipment Bill of Lading): بارنامه ترانشیپ یکی از انواع بارنامه دریایی است که زمانی صادر می‌شود که شرکت حمل‌ونقل پذیرنده‌ محموله، امکان ارائه سرویس مستقیم از محل تحویل کالا تا بندر مقصد را نداشته باشد. در این شرایط، کالا ابتدا به یک بندر میانی منتقل شده و هزینه‌های حمل تا این بندر بر عهده شرکت حمل‌ونقل خواهد بود.

اصطلاحات بارنامه دریایی

برای آنکه با بارنامه دریایی بیشتر آشنا شوید و هنگام مواجهه با آن هیچ ابهامی برایتان وجود نداشته باشد، بهتر است با اصطلاحات این سند حمل‌ونقل آشنا شوید.

1) دیسپاچ (Dispatch):

اگر مسئول حمل‌ونقل محموله تجاری (فورواردر) که معمولا شرکت‌های حمل هستند، بتواند زودتر از زمان تعیین شده بار را به مقصد برسانند، مشمول پاداش می‌شود. البته باید این نکته در قرارداد ثبت شده باشد و طرفین معامله از آن اطلاع و رضایت داشته باشد.

2) دموراژ (Demmurage):

ممکن است گاهی در فرآیند بارگیری کالا در بندر، زمان زیادی تلف شود و کشتی زیادی معطل بماند. به همین خاطر طرفین قرارداد می‌توانند در بارنامه بنویسند که درصورت دموراژ، صاحب کالا باید به شرکت‌های فورواردی حسارت بدهد. البته بهتر است چنین بندی در بارنامه ثبت نشود تا کسی نتواند سواستفاده بکند.

3) ظرفیت ناخالص کشتی (GRT):

وقتی در بارنامه دریایی با این اصطلاح روبه‌رو می‌شوید، به این معناست که دارد به تمام ظرفیت داخلی کشتی اشاره می‌کند. فضاهایی همچون عرشه، کابین مسافران و خدمه، موتورخانه، انبار و …

4) ظرفیت بارگیری (DWT):

هر کشتی براساس اندازه و قدرتی که دارد، می‌تواند به صورت محدود و براساس واحد تن (tonne) بارگیری کند و براساس ظرفیتش به آب‌های آزاد سفر کند. به‌علاوه هیچ شرکتی و نهادی نیز اجازه ندارد تا بیش از ظرفیت کشتی بارگیری کند. اگر این اتفاق رخ دهد، قطعا جریمه‌ای برای افراد و شرکت‌های خاطی لحاظ خواهد شد.

5) فاس یا تحویل کنار کشتی (FAS):

وقتی فورواردر از فروشنده یا صاحب کالا، بار را در کنار کشتی تحویل می‌گیرد، به این عملیات فاس می‌گویند. درواقع پس از این اتفاق همه‌ی مسئولیت‌ها با فورواردر می‌شود.

6) فوب یا تحویل روی عرشه کشتی (FOB):

این اصطلاح به شرایطی اطلاق می‌شود که بار در مبدا مشخص شده و بر روی عرشه کشتی بارگیری می‌شود و پس از آن است که تمامی وظایف و مسئولیت‌ها از دوش صاحب یا فروشنده کالا برداشته می‌شود. درواقع طرفین قرارداد باید دقت کنند که تمامی این موارد باید در بارنامه دریایی ثبت شود تا فورواردر از وضعیت باخبر باشد و هیچکس ضرر مالی نبیند.

7) Shipper فرستنده کالا / صاحب محموله:

شخص یا شرکتی که کالا را برای حمل به شرکت حمل‌ونقل تحویل می‌دهد و مسئولیت اصلی آماده‌سازی و تحویل بار را بر عهده دارد.
8) Consignee گیرنده کالا:
شخص یا شرکتی که قرار است محموله در مقصد به او تحویل داده شود و مالک یا نماینده قانونی کالا است.
9) Notify Party شخص یا شرکت مطلع:
فرد یا سازمانی که باید از رسیدن محموله مطلع شود. معمولاً برای هماهنگی تخلیه و ترخیص کالا کاربرد دارد.
10) Port of Loading بندر بارگیری:
بندر یا محل اولیه‌ای که کالا در آن بارگیری و به کشتی تحویل داده می‌شود.
11) Port of Discharge بندر تخلیه:
بندر یا محل نهایی که کالا در آن تخلیه شده و به گیرنده تحویل داده می‌شود.
12) Vessel / Voyage کشتی و شماره سفر:
نام کشتی و شماره سفر مشخص که محموله با آن جابه‌جا می‌شود و نشان‌دهنده مسیر و وسیله حمل دریایی است.
13) Marks & Numbers علائم و شماره بسته‌بندی:
علائم، شماره‌ها یا کدهای روی بسته‌بندی یا کانتینرها برای شناسایی و پیگیری محموله در طول مسیر حمل.
14) Gross Weight & Measurement وزن ناخالص و حجم کالا:
وزن ناخالص و حجم محموله که برای محاسبه کرایه حمل، ظرفیت کشتی و برنامه‌ریزی بارگیری اهمیت دارد.
15) Freight Terms پرداخت کرایه و مسئولیت‌ها:
نوع قرارداد و شرایط پرداخت کرایه حمل، مانند FOB، CIF، CFR و سایر اینکوترمز، که مسئولیت‌ها و هزینه‌ها بین فرستنده و گیرنده را مشخص می‌کند.
16) Transshipment ترانشیپ / انتقال کالا:
انتقال کالا از یک وسیله حمل به وسیله دیگر در طول مسیر، معمولاً از یک کشتی به کشتی دیگر. بارنامه ترانشیپ برای این نوع حمل صادر می‌شود.
17) Negotiable / Non-Negotiable قابل معامله / غیرقابل معامله:
بارنامه‌ای که می‌توان مالکیت آن را به شخص دیگری منتقل کرد (Negotiable) یا فقط گیرنده مشخص می‌تواند کالا را تحویل بگیرد (Non-Negotiable).

مندرجات بارنامه دریایی

زمانیکه شرکت حمل‌ونقل دریایی یا نماینده آن بارنامه دریایی را صادر می‌کند، تمامی مشخصات بار و فرستنده آن در این سند ثبت می‌شود. به‌علاوه امضای خط کشتیرانی یا ناخدای کشتی پای بارنامه می‌خورد. البته برای محموله‌های یک کشتی بارنامه‌های مختلفی تهیه می‌شود که ناخدا اجازه ندارد تمامی آن‌ها را امضا کند.

گفتنی‌ست که از بارنامه دریایی برای ترخیص کالا از گمرک استفاده می‌شود و باید در حفظ و نگهداری آن کوشید. پس برای آنکه با مشخصات و مندرجات بارنامه دریایی آشنا شوید، با ما همراه باشید.

• مشخصات هویتی فرستنده یا صاحب کالا
• مشخصات هویتی گیرنده کالا
• نام بندر بارگیری
• نام بندر تخلیه کالا
• مشخصات کشتی حامل و شماره سفر
• کد تعرفه گمرکی یا HS Code
• شرح چیستی محموله
• وزن و حجم کالا
• تعداد کالا
• شیوه پرداخت کرایه حمل‌ونقل
• تاریخ بارنامه دریایی
• مشخصات کامل کانتینر
• مقصد نهایی تحویل بار
• شرایط توافق شده میان خریدار و فروشنده

فورواردر حمل و نقل کیست؟

در جریان حمل کالا از طریق کشتی‌های باربری، فرد یا شرکتی وجود دارد که مسئولیت انجام این پروسه را برعهده دارد. در تجارت بین‌‌الملل به این سمت شغلی فورواردر (forwarder’s bill of lading) می‌گویند و در زبان فارسی، به متصدی یا نماینده حمل‌ونقل نیز شهرت دارد.

فورواردر برای آنکه بتواند بار را از کشور مقصد به کشور مبدا منتقل کند و تمامی مراحل قانونی را طی نماید، باید قوانین و مقررات صادرات و واردات کالا در سطوح بین‌المللی را بداند تا بتواند به وظایف خود عمل کند. وظایفی که نقشی تعیین‌کننده در جریان حمل‌ونقل محموله دارد. برای آشنایی بیشتر با این مسئولیت‌ها حتما به مقاله تفاوت فورواردر و کریر سری بزنید. با این حال به صورت خلاصه و تیتروار به وظایف این شغل و نقش مهم آن در حمل‌ونقل دریایی می‌پردازیم:

1) گرفتن اطلاعات جامع و کامل از مشتری
2) انعقاد قرارداد حمل‌ونقل
3) کنترل بر فرآیند حمل‌ونقل
4) انجام تشریفات گمرکی
5) دریافت بارنامه دریایی
6) تحویل کالا به گمرک مقصد
7) دریافت صورت جلسه حمل‌ونقل از کریر
8) تسویه حساب مالی
9) گزارش کار به صاحب محموله
10) اخذ مجوزهای مربوطه

بارنامه دریایی الکترونیکی چیست؟

با پیشرفت اینترنت و فناوری، بارنامه دریایی الکترونیکی جایگزین بارنامه‌های کاغذی شده است. این روش علاوه بر صرفه‌جویی در زمان و هزینه، امنیت و شفافیت بیشتری برای حمل و نقل کالا فراهم می‌کند.
بارنامه الکترونیکی یک سند دیجیتال حقوقی است که توسط شرکت‌های حمل‌ونقل دریایی صادر می‌شود و حاوی اطلاعاتی مانند مالکیت کالا، شرایط حمل و مسیر تحویل است. هر بارنامه الکترونیکی دارای کد رهگیری است که امکان کنترل و ردیابی محموله توسط مراکز نظارتی و خود صاحب کالا را فراهم می‌کند.
یکی از مزایای مهم این روش، تضمین دریافت دقیق هزینه حمل توسط شرکت حمل‌ونقل است؛ به این ترتیب امکان سوءاستفاده یا دریافت مبلغ بیشتر از نرخ تعیین‌شده وجود ندارد.
به طور خلاصه، بارنامه دریایی الکترونیکی، روشی نوین و امن برای حمل کالا با کشتی است و برای حمل انواع محموله، از جمله کانتینرها، الزامی محسوب می‌شود. این اسناد همچنین قابلیت استعلام آسان از طریق اینترنت را دارند و همانند بارنامه کاغذی، سند مالکیت و شرایط حمل کالا را تثبیت می‌کنند.

کلام پایانی

بارنامه دریایی یکی از اسناد مهم در حمل‌ونقل دریایی است که طرفین قرارداد باید برای تنظیم بند بند آن توجه لازم را نشان دهند تا در ادامه کار به مشکلی برنخورند.

هر تاجر و بازرگانی که بخواهد در سطوح بین‌المللی به تجارت بپردازد باید با قوانین و مدارک مهم آن آشنا باشد. به همین خاطر اگر شما هم قصد واردات و صادرات کالا را دارید و انتخابتان استفاده از کشتی‌های باربری است، حتما این مقاله را به دقت مطالعه کنید و اگر پرسشی در خصوص انواع بارنامه و حمل‌ونقل بین‌المللی داشتید، حتما برای ما کامنت بگذارید.

پی اس پی اکسپرس به عنوان یک شرکت حمل‌ونقل هوایی سال‌هاست که در حوزه پست سریع بین‌المللی فعالیت می‌کند. پس شما می‌توانید با خیالی راحت به ما اعتماد کنید و اگر شک دارید که محموله شما باید به صورت حمل هوایی منتقل شود یا به صورت حمل دریایی، حتما از مشاوران ما کمک بگیرید.