تعرفه گمرکی چیست؟ [معرفی انواع تعرفه های گمرکی]

تعرفه گمرکی یا HS Code، یک کد عددی ۸ تا ۱۰ رقمی است که برای شناسایی هر کالا در تجارت بین‌الملل استفاده می‌شود. این کد مشخص می‌کند که کالا در گمرک چه جایگاهی دارد و چه میزان عوارض و مالیاتی باید پرداخت شود. برای هر تاجر یا واردکننده‌ای، آشنایی با تعرفه گمرکی قبل از شروع فعالیت، بسیار مهم است؛ چون این کد پایه محاسبه حقوق ورودی و ترخیص کالا از گمرک است. در ادامه با مفهوم تعرفه گمرکی و نحوه پیدا کردن آن بیشتر آشنا می‌شویم.

تعرفه گمرکی چیست؟

در تجارت بین الملل تمامی کالاها طبق استانداردی جهانی دسته بندی شده‌اند و هر کالا توسط یک کد واحد هشت تا ده رقمی شناسایی می‌شود که به آن، کد تعرفه کالا یا HS Code گفته می‌شود. هیچ کالایی در دنیا وجود ندارد که در این طبقه بندی قرار نگیرد یا قابل طبقه بندی نباشد. کد تعرفه گمرکی بیان‌کننده کلیه مشخصات و جزئیات کالا است و از اهمیت بالایی برخوردار است. از طریق این کد می‌توان متوجه شد که کالا برای واردات به چه مجوزهایی نیاز دارد، حقوق گمرکی یا همان حقوق ورودی کالا چقدر است، آیا کالا در دسته کالاهای غیر مجاز و ممنوع قرار می‌گیرد یا خیر و غیره.

به طور کلی کد تعرفه یا همان شماره تعرفه گمرکی یک سیستم عملکردی است که فرایند طبقه بندی کالا و محصولات را استاندارد کرده و کنترل و شناسایی این فرایند را آسان‌تر نموده است. در هر کشور، این کد چند رقمی در کتابی نوشته شده و با توجه به قوانین آن کشور برای هر کالا حقوق و عوارض گمرکی در نظر گرفته شده است. تعیین تعرفه گمرکی در ایران توسط هیئت دولت صورت می‌گیرد و در ابتدای هر سال اعلام می‌شود. تعرفه‌های گمرکی تعیین شده در هیئت دولت لازم است به تصویب و تایید کمیسیون ماده یک درآیند. گفتنی‌ست، تعرفه گمرکی 1404 نیز مانند سال‌های گذشته به‌روز و جدید شده است و می‌توانید کتاب مقررات صادرات و واردات 1404 را تهیه کنید تا از تعرفه گمرکی انواع کالاها در سال 1404 باخبر شوید.

نحوه خواندن کد تعرفه گمرکی

هر کدام از اعداد کد تعرفه به موضوعی اشاره می‌کند. دو رقم اول این کد اشاره به فصل قرار‌گیری دارد، لازم به ذکر است که این کدها در یک کتاب و به صورت فصل بندی منتشر می‌شوند. دو رقم بعدی اشاره به سردسته‌ها دارد و دو رقم دیگر تعیین‌کننده زیر دسته‌ها است. به طور کلی اگر کد تعرفه گمرکی 850110 باشد، عدد 85 اشاره به فصل قرارگیری کد تعرفه دارد، عدد 01 سر دسته کد تعرفه را نشان می‌دهد و عدد 10به زیر دسته اشاره دارد.

تفاوت سطوح طبقه‌بندی کد HS (بر اساس تعداد ارقام)

سیستم هماهنگ‌کننده توصیف و کدگذاری کالا (Harmonized System – HS Code) یک طبقه‌بندی استاندارد بین‌المللی برای کالاها است که توسط سازمان جهانی گمرک (WCO) توسعه داده شده است. این سیستم از طریق افزودن ارقام به کد، سطوح مختلفی از جزئیات را برای شناسایی کالاها ارائه می‌دهد. آنچه شما به عنوان کدهای “یک خطی”، “دو خطی” و “سه خطی” اشاره کردید، در واقع به تعداد ارقام این کد و سطح جزئیاتی که هر سطح ارائه می‌دهد، برمی‌گردد:

کد ۲ رقمی HS (معادل مفهوم «یک خطی»):

این سطح، کلی‌ترین دسته بندی کالاها را در قالب فصل‌ها (Chapters) ارائه می‌دهد. سیستم HS دارای ۹۹ فصل است که هر فصل به گروه بسیار وسیعی از کالاها اختصاص دارد (مثلاً فصل ۰۱: حیوانات زنده، فصل ۸۴: رآکتورهای هسته‌ای، دیگ‌های بخار، ماشین‌آلات و وسایل مکانیکی).
این سطح برای آمار و گزارش‌گیری‌های کلی تجاری در سطح وسیع بین کشورها استفاده می‌شود.

کد ۴ رقمی HS (معادل مفهوم «دو خطی»):

این سطح با افزودن دو رقم دیگر به کد فصل، سرعنوان‌ها (Headings) را در داخل هر فصل مشخص می‌کند. این کار باعث ایجاد دسته‌بندی‌های کمی جزئی‌تر در داخل فصل می‌شود (مثلاً در فصل ۰۱، سرعنوان ۰۱۰۱: اسب، الاغ، قاطر و استر زنده). می‌توان گفت کد ۴ رقمی برای طبقه‌بندی‌های دقیق‌تر نسبت به سطح فصل و برخی مقاصد آماری یا اولیه گمرکی به کار می‌رود.

کد ۶ رقمی HS (معادل مفهوم «سه خطی» و استاندارد بین‌المللی):

این سطح با افزودن دو رقم دیگر به کد ۴ رقمی، زیرسرعنوان‌ها (Subheadings) را ایجاد می‌کند و دقیق‌ترین سطح طبقه‌بندی استاندارد در سطح بین‌المللی محسوب می‌شود. (مثلاً در سرعنوان ۰۱۰۱، زیرسرعنوان ۰۱۰۱۰۱: اسب اصیل برای تولید مثل).

این سطح ۶ رقمی برای تعیین دقیق تعرفه‌های گمرکی، اعمال مقررات و محدودیت‌های خاص واردات و صادرات، و جمع‌آوری آمارهای تجاری جزئی و قابل مقایسه در سطح جهانی ضروری و کاربردترین سطح برای گمرکات و فعالان تجاری است.

نکته: بسیاری از کشورها برای نیازهای آماری و تعرفه‌ای داخلی خود، ارقام بیشتری (مثلاً ۸ یا ۱۰ رقم) به کد ۶ رقمی استاندارد HS اضافه می‌کنند تا جزئیات طبقه‌بندی را حتی بیشتر و متناسب با ساختار تولید و تجارت داخلی خود دقیق‌تر کنند. این کدهای طولانی‌تر، کدهای ملی یا زیرمجموعه‌های ملی HS محسوب می‌شوند.

کاربرد کد تعرفه گمرکی چیست؟

همانطور که اشاره شد، hs کد یک کد بین المللی و یکی از اصطلاحات حمل و نقل بین المللی و ابزاری جهانی برای شناسایی و طبقه‌بندی کالاهاست. با استفاده از این کد، شرکت‌ها و گمرک‌ها می‌توانند کالاها را دقیق دسته‌بندی کنند و اطلاعات تجاری را راحت‌تر تبادل کنند.

یکی از مهم‌ترین کاربردهای آن، محاسبه سریع حقوق و عوارض گمرکی است. به این ترتیب، صاحب یا واردکننده کالا می‌داند که برای هر محصول چه مبلغی باید پرداخت شود و این روند، سریع و دقیق انجام می‌شود.

HS Code  همچنین به گمرک‌ها کمک می‌کند تا تجارت کالاها را کنترل و نظارت کنند و از ورود کالاهای غیرمجاز یا ممنوعه جلوگیری نمایند. به عبارت دیگر، این کد، امنیت و شفافیت بیشتری در تجارت بین‌الملل ایجاد می‌کند.

مزیت دیگر آن است که HS Code، فرآیند تجارت بین کشورها را آسان‌تر و سریع‌تر می‌کند؛ چون همه کشورها از یک سیستم استاندارد برای شناسایی کالاها استفاده می‌کنند.

به طور کلی، استفاده از HS Code باعث می‌شود:

• امور گمرکی با سرعت و دقت بیشتری انجام شود.
• هزینه‌ها و ریسک‌های تجاری کاهش یابد.
• شفافیت و رعایت قوانین افزایش پیدا کند.
• تجارت بین‌المللی ساده‌تر و روان‌تر شود.

در نهایت باید بدانید که پروفورما اینویس یکی از اسناد مهمی است که در آن از کد تعرفه گمرکی (HS Code) استفاده می‌شود. در صورتی که این کد به‌صورت عمدی یا سهوی اشتباه ثبت شود، خریدار و صاحب کالا ممکن است جریمه گردد. میزان این جریمه می‌تواند بین ۵۰ تا ۲۰۰ درصد ارزش گمرکی کالا باشد.

مراحل دریافت کد تعرفه گمرکی چیست؟

جستجوی کد تعرفه گمرکی یا همان استعلام کد کالا ممکن است برای عده‌ای مبهم و سخت باشد. اگر شما هم به عنوان یک واردکننده یا صادرکننده کالا نمی‌دانید که محصول موردنظرتان چه کد تعرفه‌ای دارد، می‌توانید برای دریافت آن راه زیر را طی کنید. هرچند سالانه کتابچه‌ای به چاپ می‌رسد که جدیدترین کدهای تعرفه و عوارض گمرکی را در آن ثبت می‌کنند و می‌توانید آن را تهیه کنید و در حال حاضر نیز کد تعرفه گمرکی سال 1404 در این کتابچه راهنما آمده است. با این حال برای جستجوی کد تعرفه گمرکی کالای وارداتی یا صادراتی می‌توان این راهکار سریع را امتحان کرد:

1. وارد سایت irancode.ir شوید. (سایتی به عنوان اچ اس کد یاب)
2. روی قسمت تناظرات کدهای بین المللی کلیک کنید.
3. نام یا کد کالا در قسمت خالی وارد کنید.
4. یکی از دو آیکون کد یا عنوان را انتخاب کنید.
5. سپس گزینه جستجو را بزنید تا وارد صفحه بعدی شود.
6. پس از یافتن تمامی اطلاعات می‌توانید فایل اکسل تعرفه های گمرکی را برای خودتان درست کنید.

تعرفه ترجیحی در امور گمرکی چیست؟

تعرفه‌های ترجیحی معمولاً به دلیل تفاوت در میزان حقوق گمرکی و عوارض ورودی نسبت به واردات کالای مشابه با تعرفه یکسان، برای کشور بهره‌مند امتیازی محسوب می‌شود. این امتیاز می‌تواند منجر به توسعه صادرات و رونق اقتصادی آن کشور شود، به‌ویژه برای کشورهایی که نیاز به چنین حمایت‌هایی دارند و در غیر این صورت قادر به صدور کالاهای خود به خارج از مرزهای گمرکی خود نیستند.

تعرفه‌های ترجیحی در قالب موافقت‌نامه‌های چندجانبه، امتیازی برای کشورهای درحال‌توسعه محسوب می‌شود که از حمایت کشورهای پیشرفته برخوردارند. در مقابل، این مزایا می‌تواند در مبادلات پایاپای بین دو یا سه گروه از کشورها نیز اعمال شود، به‌ویژه در شرایطی که آنها از لحاظ صنعتی و اقتصادی تقریباً در وضعیت مشابهی قرار داشته و به یکدیگر ترجیحات تعرفه‌ای قائل شوند. در این حالت، شناسایی کشور مبدأ اهمیت بسیاری دارد، زیرا بدون ارائه گواهی مبدأ، استفاده از این ترجیحات امکان‌پذیر نخواهد بود.

انواع تعرفه گمرکی

بر اساس سیاست‌های تجاری هر کشور، برای ترخیص کالا از گمرک انواع تعرفه در نظر گرفته شده است. از طریق انواع تعرفه های گمرکی می‌توان سهم ارزی هر کالا را مشخص نمود. به طور کلی این مفهوم به چهار دسته زیر تقسیم می‌شوند. در ادامه توضیح می‌دهیم که تعرفه های گمرکی چیست و شامل چه دسته‌بندی می‌شود.

بر اساس جهت جریان کالا (واردات یا صادرات)

• تعرفه‌های وارداتی (Import Tariffs): این شایع‌ترین نوع تعرفه است که بر کالاها و خدماتی که وارد قلمرو گمرکی یک کشور می‌شوند، اعمال می‌گردد. هدف اصلی تعرفه‌های وارداتی می‌تواند کسب درآمد برای دولت، حمایت از صنایع داخلی در برابر رقابت کالاهای خارجی (با افزایش قیمت کالاهای وارداتی)، یا کنترل تراز تجاری باشد.
• تعرفه‌های صادراتی (Export Tariffs): این تعرفه‌ها بر کالاها و خدماتی که از یک کشور به کشورهای دیگر صادر می‌شوند، وضع می‌گردد. تعرفه‌های صادراتی کمتر رایج هستند و معمولاً با اهدافی نظیر حفظ منابع ملی، حمایت از صنایع پایین‌دستی داخلی (با ارزان نگه داشتن مواد اولیه برای تولیدکنندگان داخلی)، یا افزایش درآمدهای دولتی از صادرات مواد خام اعمال می‌شوند.

بر اساس هدف وضع تعرفه

• تعرفه‌های مالی (Fiscal Tariffs): هدف اصلی از وضع این تعرفه‌ها، تأمین بخشی از درآمدهای مالی دولت است. این نوع تعرفه‌ها ممکن است بر روی کالاهایی وضع شوند که حساسیت حمایتی کمی دارند یا مصرف داخلی آن‌ها گسترده است.
• تعرفه‌های حمایتی یا محافظتی (Protective Tariffs): این تعرفه‌ها با هدف حفاظت از صنایع و تولیدکنندگان داخلی در برابر رقابت کالاهای مشابه وارداتی وضع می‌شوند. با افزایش هزینه واردات از طریق تعرفه، قیمت کالاهای وارداتی افزایش یافته و کالاهای تولید داخل توان رقابت بیشتری در بازار پیدا می‌کنند. این نوع تعرفه به ویژه در کشورهایی که صنایع نوپا یا نیازمند حمایت دارند، کاربرد دارد.
• تعرفه‌های ارشادی (Guidance Tariffs): هدف از این تعرفه‌ها، هدایت تقاضا و الگوی مصرف مصرف‌کنندگان از یک محصول به محصول دیگر یا تشویق به استفاده از کالاهای خاص است.

بر اساس مأخذ یا شیوه محاسبه

• تعرفه ارزشی (Ad Valorem Tariff): در این روش، حقوق ورودی یا تعرفه قابل پرداخت، درصدی از ارزش کالا است. به عنوان مثال، تعیین تعرفه ۱۰ درصدی برای یک کالا به این معنی است که واردکننده باید ۱۰ درصد از ارزش کالا را به عنوان تعرفه بپردازد. این روش شفاف و رایج است.
• تعرفه ویژه یا مقداری (Specific Tariff): در این روش، تعرفه بر اساس کمیت یا مقدار کالا تعیین می‌شود، مستقل از ارزش آن. به عنوان مثال، تعرفه ثابت برای هر کیلوگرم، هر لیتر، یا هر عدد از کالا. مبلغ تعرفه قابل پرداخت از ضرب تعرفه واحد در مقدار کالا به دست می‌آید.
• تعرفه مختلط یا مرکب (Mixed or Compound Tariff): در این روش، از ترکیبی از تعرفه ارزشی و تعرفه ویژه استفاده می‌شود. به این معنی که مبلغ تعرفه بر اساس هر دو عامل (ارزش و مقدار) محاسبه می‌گردد و ممکن است بر اساس فرمول خاصی (مثلاً بیشترین یا کمترین مقدار حاصل از دو روش) تعرفه نهایی تعیین شود.

بر اساس مقام وضع‌کننده

تعرفه مستقل (Independent Tariff): این تعرفه‌ها به صورت یک‌جانبه و توسط دولت یک کشور و بر اساس ملاحظات، منافع و سیاست‌های ملی آن کشور تدوین و وضع می‌شوند.

تعرفه قراردادی یا ترجیحی (Contractual or Preferential Tariff): این تعرفه‌ها بر اساس قراردادها و موافقت‌نامه‌های تجاری دوجانبه یا چندجانبه بین کشورها تعیین می‌شوند. نرخ این تعرفه‌ها معمولاً پایین‌تر از تعرفه‌های مستقل است و به منظور اعطای امتیازات تجاری به شرکای خاص برای مدت زمان مشخصی در نظر گرفته می‌شود. تعرفه‌های ترجیحی نمونه‌ای از این دسته‌بندی هستند.

اولویت بندی تعرفه گمرکی

اولویت بندی‌های تعرفه گمرکی با توجه به سیاست‌های هر کشور تعیین می‌شود. به طور کلی اولویت بندی‌های مربوط به تعرفه گمرکی به 10 بخش تقسیم می‌شود. اولویت اول مربوط به نیازهای گمرکی و کالاهای اساسی است و اولویت آخر نیز به کالاهای لوکس متعلق است که ارز دولتی به این کالا تعلق نمی‌گیرد.

البته سود بازرگانی و نرخ ارز دولتی در هر یک از این اولویت‌ها متفاوت است. به طور مثال در اولویت دهم سود بازرگانی به نسبت سود ثبت شده در جداول دو برابر شده است.

تفاوت تعرفه گمرکی و حقوق ورودی چیست؟

می‌توان گفت این دو مفهوم تقریبا یکسان هستند. تعرفه گمرکی را معیاری عددی می‌توان دانست که ارزش و جایگاه کالاها را در هنگام ترخیص از گمرک مشخص می‌کند و براساس آن نیز مالیات و عوارض از صاحبین کالا دریافت می‌شود. حقوق ورودی نیز همان مقدار دریافتی گمرک از صاحبان بار است که در قالب حقوق و عوارض گمرکی و در مقدارهای گوناگون اخذ می‌گردد.

تفاوت تعرفه گمرکی و تعرفه واردات چیست؟

تفاوت تعرفه گمرکی و تعرفه واردات در کاربرد و مفهوم آن‌ها است. تعرفه گمرکی به جدول یا نظام طبقه‌بندی کالاها گفته می‌شود که توسط گمرک تنظیم شده و شامل کدهای تعرفه (HS Code)، شرح کالا و درصد حقوق ورودی، سود بازرگانی و سایر عوارض می‌شود. این جدول مبنای ارزیابی کالاها در هنگام ترخیص از گمرک بوده و پایه قانونی برای تعیین میزان هزینه‌های واردات محسوب می‌شود. در مقابل، تعرفه واردات به مجموع هزینه‌هایی اطلاق می‌شود که یک واردکننده برای وارد کردن کالا به کشور پرداخت می‌کند. از جمله این هزینه‌ها می‌توان به حقوق گمرکی، سود بازرگانی، مالیات بر ارزش افزوده، عوارض و سایر هزینه‌های جانبی اشاره کرد. بنابراین می‌توان گفت تعرفه گمرکی، مبنای محاسبه است و تعرفه واردات، حاصل نهایی این محاسبه برای هر کالا است.

تعرفه واردات شامل چه مواردی می‌شود؟

تعرفه واردات شامل مجموعه‌ای از هزینه‌ها و عوارضی است که واردکننده برای ترخیص کالا از گمرک و ورود آن به کشور باید پرداخت کند. این هزینه‌ها بسته به نوع کالا، کشور مبدا، مقررات داخلی و توافقات تجاری متفاوت است.

• حقوق گمرکی: درصدی از ارزش CIF کالا (قیمت کالا + بیمه + حمل) که طبق تعرفه گمرکی محاسبه می‌شود.
• سود بازرگانی: مبلغی تعیین‌شده توسط دولت برای کنترل واردات کالاهای خاص بوده که معمولاً برای حمایت از تولید داخلی اعمال می‌شود.
• مالیات بر ارزش افزوده: درصدی از مجموع ارزش کالا و سایر هزینه‌ها که طبق نرخ مالیاتی کشور محاسبه می‌شود.
• عوارض واردات: شامل عوارضی مثل عوارض هلال‌احمر، استاندارد، بهداشت یا عوارض محیط زیست بسته به نوع کالا.
• هزینه خدمات گمرکی: مبلغی بابت خدمات ارائه‌شده توسط گمرک، مانند انبارداری، بررسی و کارشناسی کالا.
• هزینه‌های جانبی: مانند بیمه، ترخیص‌کار، حمل‌ونقل داخلی، بازرسی، آزمایشگاه و سایر هزینه‌های مربوط به فرآیند واردات.

روش های استعلام تعرفه گمرکی

برای استعلام تعرفه گمرکی روش‌های گوناگونی پیش روی شماست که در ادامه با این روش‌ها آشنا می‌شویم:

• دریافت کد تعرفه گمرکی از طریق سامانه جامع تجارت: از طریق سامانه مقررات تجاری و جستجو نام کالا به راحتی می‌توانید تعرفه گمرکی کالای مدنظرتان را پیدا کنید.
• تماس با کارشناسان گمرکی: یکی از دیگر روش‌های کاربردی برای پیداکردن تعرفه گمرکی، تماس با کارشناسان گمرکی و دریافت مشاوره از آنهاست.
• کمک گرفتن از شرکت های حمل و نقل و ترخیص کالا از گمرک: می‌توانید با یک شرکت ترخیص کالا از گمرک تماس بگیرید و از آنها بخواهید کد تعرفه گمرکی بارتان را به شما بگویند.
• کتاب مقررات صادرات و واردات: در این کتاب که هر ساله بروزرسانی می‌شود، کد تعرفه گمرکی انواع کالا آمده است.

در ایران چه نهادی تعرفه گمرکی را صادر می‌کند؟

در ایران، تعرفه گمرکی، هر سال ابتدا توسط هیئت دولت اعلام می‌شود و پس از بررسی و تصویب نهایی در کمیسیون ماده یک، بخشنامه رسمی آن به سازمان‌های مرتبط ارسال می‌گردد. کمیته دائمی تعیین مقررات صادرات و واردات، متشکل از نمایندگان وزارتخانه‌ها، بانک مرکزی، اتاق بازرگانی و صنایع و معادن و گمرک، لوایح قانونی و آیین‌نامه‌های اجرایی مربوط به واردات و صادرات را آماده می‌کند تا همه امور گمرکی و تجاری طبق قوانین مشخص انجام شود.

کلام آخر

همانطور که در طول مقاله اشاره کردیم، تعرفه گمرکی یا کد تعرفه گمرکی، سیستمی برای طبقه‌بندی کالاها در تجارت بین‌المللی است. این کد به هر نوع کالا یک کد منحصر به فرد اختصاص می‌دهد که به شناسایی و دسته‌بندی کالاها بر اساس مشخصات و ویژگی‌های آنها کمک می‌کند. اهداف استفاده از آن شامل چندین مورد می‌شود:

• اعمال حقوق گمرکی و عوارض: نرخ حقوق گمرکی و عوارض برای هر ردیف تعرفه گمرکی به طور جداگانه تعیین می‌شود.
• جمع‌آوری آمار تجارت: برای جمع‌آوری آمار دقیق از تجارت کالا بین کشورها استفاده می‌شود.
• کنترل ورود و خروج کالا: استفاده از این کدها به مقامات گمرکی در کنترل ورود و خروج کالا و جلوگیری از قاچاق کمک می‌کند.
• اعمال مقررات و استانداردها: برخی از مقررات و استانداردها مانند مقررات بهداشتی و قرنطینه و مقررات استاندارد ملی بر اساس کد تعرفه گمرکی اعمال می‌شوند.

علاوه‌بر نکات گفته شده، پست بین المللی پی اس پی به عنوان یکی از شرکت‌های فعال در حوزه حمل و نقل بین المللی به ترخیص کالا از گمرکات کشور از جمله ترخیص از گمرک فرودگاه امام خمینی می‌پردازد و می‌تواند خدمات متنوعی در حوزه تجارت بین المللی ارائه دهد. درصورت استعلام قیمت و کسب اطلاعات بیشتر می‌توانید با شماره 02142281 تماس بگیرید و یا اپلیکیشن PSP را نصب کنید.

سوالات متداول