حمل و نقل ترکیبی زمانی اهمیت پیدا میکند که استفاده از یک روش حمل بهتنهایی نتواند پاسخگوی نیازهای یک مسیر تجاری باشد. در بسیاری از مسیرهای بینالمللی، محدودیتهای جغرافیایی، زیرساختی یا اقتصادی باعث میشود کالا برای رسیدن به مقصد نهایی، بخشی از مسیر را با یک روش و ادامه آن را با روش دیگری طی کند.
برای مثال، یک محموله ممکن است مسافت طولانی خود را با کشتی یا قطار طی کند و سپس برای ادامه مسیر از حمل زمینی استفاده کند. این ترکیب روشهای حمل کمک میکند تا با توجه به شرایط مسیر، زمان و هزینه انتقال کالا بهتر مدیریت شود.
در این مطلب بررسی میکنیم حمل و نقل ترکیبی چیست، چه انواعی دارد، چه مزایا و محدودیتهایی ایجاد میکند و در چه شرایطی میتواند گزینه مناسبی برای جابهجایی کالا باشد.
انتخاب درست روش حمل، یکی از مواردی است که PSP Express با بررسی شرایط هر محموله و مسیر، در فرآیند حملونقل بینالمللی به آن توجه میکند. برای دریافت مشاوره درباره انتخاب بهترین روش حمل برای محموله خود، میتوانید با کارشناسان مجموعه از طریق شماره 02142281 در ارتباط باشید.
حمل و نقل ترکیبی چیست؟
حمل و نقل ترکیبی یا چندوجهی به روشی گفته میشود که در آن برای انتقال یک محموله از مبدأ به مقصد، از حداقل دو روش مختلف حمل و نقل مثل حمل زمینی، ریلی، دریایی یا هوایی استفاده میشود.
برای مثال، ممکن است محمولهای در بخشی از مسیر بینالمللی با قطار حمل شود و پس از رسیدن به یک پایانه یا کشور واسط، ادامه مسیر را با کامیون طی کند. در این حالت، حمل کالا با ترکیب دو روش ریلی و زمینی انجام شده است.
همچنین، ممکن است بخشی از مسیر با کشتی و ادامه آن با قطار یا کامیون طی شود. انتخاب این ترکیب به مسیر، نوع کالا، زمان موردنیاز برای تحویل و شرایط حمل بستگی دارد.
در حمل و نقل بین المللی، استفاده از چند روش حمل این امکان را فراهم میکند که برای بخشهای مختلف مسیر از شیوه مناسبتری استفاده شود و محموله حتی در مسیرهایی که امکان حمل مستقیم با یک روش وجود ندارد، به مقصد برسد.
حمل و نقل ترکیبی چگونه انجام میشود؟
اجرای حمل ترکیبی فقط به انتخاب چند وسیله نقلیه محدود نمیشود، بلکه نوع کالا، وزن و حجم محموله، مبدأ و مقصد، زمان موردنیاز برای تحویل، زیرساختهای مسیر و هزینه حمل همگی در تعیین بهترین ترکیب نقش دارند.
در مرحله اول، مشخصات کالا بررسی میشود؛ برای مثال شرایط حمل یک محموله سبک و ارزشمند با ماشینآلات صنعتی چندتنی متفاوت است. همچنین کالاهای خطرناک، فاسدشدنی یا حساس به دما ممکن است امکان استفاده از بعضی روشهای حمل را نداشته باشند یا به تجهیزات و مجوزهای ویژه نیاز پیدا کنند.
بعد از آن، مبدأ و مقصد دقیق بررسی میشود. فقط دانستن کشور مبدأ و مقصد کافی نیست؛ فاصله کارخانه تا بندر، فرودگاه یا پایانه ریلی و همچنین فاصله نقطه ورود کالا تا مقصد نهایی میتواند مسیر را تغییر دهد.
در نهایت، برای هر بخش از مسیر روش مناسبی انتخاب میشود و نقاط انتقال مشخص میشود. این نقاط معمولا شامل بندرها، فرودگاهها، پایانههای ریلی، مرزها و مراکز لجستیکی است. هماهنگی زمان رسیدن و حرکت وسایل مختلف در این مرحله اهمیت زیادی دارد؛ چراکه تأخیر در یکی از قسمتهای مسیر ممکن است باعث از دست رفتن برنامه کشتی، قطار یا پرواز بعدی شود.
انواع روشهای حمل و نقل ترکیبی
بسته به موقعیت جغرافیایی، زیرساختهای موجود و نوع کالا، ترکیبهای مختلفی برای جابهجایی محموله وجود دارد. رایجترین انواع حمل ترکیبی عبارتاند از:
- حمل دریایی و زمینی
- حمل ریلی و زمینی
- حمل دریایی و ریلی
- حمل هوایی و زمینی
- حمل دریایی و هوایی
- ترکیب زمینی، ریلی و دریایی
که در ادامه هرکدام را بهطور جداگانه بررسی میکنیم:
حمل دریایی و زمینی
این روش بیشتر در مسیرهایی کاربرد دارد که امکان حمل و نقل بین المللی دریایی مستقیم تا مقصد نهایی وجود ندارد و کالا پس از رسیدن به بندری واسط، باید از طریق جاده به کشور مقصد منتقل شود؛ برای مثال، ممکن است کالا ابتدا با کشتی به بندری در کشور واسط برسد و سپس ادامه مسیر بینالمللی خود را با کامیون تا کشور مقصد طی کند.
حمل ریلی و زمینی
در حمل ریلی و زمینی، بخشی از مسیر با قطار و بخش دیگری با کامیون طی میشود. این روش معمولا در مسیرهایی استفاده میشود که شبکه ریلی تمام مسیر مبدأ تا مقصد را پوشش نمیدهد و لازم است ادامه حمل از طریق جاده انجام شود.
این ترکیب میتواند برای مسیرهای طولانی، محمولههای سنگین و مسیرهایی که بخشی از آنها به شبکه ریلی متصل است، مورد استفاده قرار گیرد.
حمل دریایی و ریلی
در این روش، محموله بخشی از مسیر خود را با کشتی و بخش دیگری را با قطار طی میکند.
حمل دریایی و ریلی معمولا برای مسیرهای طولانی و محمولههای کانتینری که امکان اتصال بندر به شبکه ریلی وجود دارد، گزینه قابل استفادهای است.
حمل هوایی و زمینی
ترکیب حمل و نقل بین المللی هوایی و زمینی زمانی معنا پیدا میکند که بخشی از مسیر بینالمللی محموله با هواپیما و بخش دیگری از مسیر میان کشورها یا مناطق مختلف با حمل جادهای انجام شود؛ نه صرفا زمانی که کامیون کالا را تا فرودگاه یا از فرودگاه تا انبار منتقل میکند.
برای مثال، ممکن است محموله ابتدا بهصورت هوایی به یک هاب منطقهای ارسال شود و سپس از آنجا به دلیل نبود پرواز مستقیم یا مناسب، ادامه مسیر تا کشور مقصد با کامیون انجام شود.
این روش بیشتر در شرایطی کاربرد دارد که سرعت حمل اهمیت بالایی داشته باشد، اما امکان یا صرفه استفاده از حمل هوایی در تمام مسیر وجود نداشته باشد.
حمل دریایی و هوایی
در حمل دریایی و هوایی یا Sea-Air، محموله بخش اول مسیر را با کشتی طی میکند و پس از رسیدن به یک هاب ترانزیتی، برای ادامه مسیر به هواپیما منتقل میشود.
برای مثال، ممکن است کالا از یکی از کشورهای آسیایی با کشتی به دبی منتقل شود و پس از انتقال از بندر به فرودگاه، ادامه مسیر خود را بهصورت هوایی تا کشور مقصد طی کند.
این روش معمولا زمانی استفاده میشود که حمل کامل دریایی زمان زیادی ببرد و حمل کامل هوایی نیز هزینه بالایی داشته باشد. به همین دلیل، Sea-Air میتواند زمان حمل را نسبت به حمل دریایی کاهش دهد و در عین حال هزینه کمتری نسبت به حمل کاملا هوایی داشته باشد.
تفاوت حمل چندوجهی و حمل بینوجهی چیست؟
تفاوت اصلی حمل و نقل ترکیبی یا چندوجهی (Multimodal) و حمل بینوجهی (Intermodal) در نحوه انتقال کالا هنگام تغییر روش حمل است.
در حمل چندوجهی کافی است یک محموله در طول مسیر با حداقل دو روش مختلف، مانند حمل دریایی و زمینی یا ریلی و زمینی، جابهجا شود. در این روش ممکن است هنگام تغییر وسیله حمل، خود کالا نیز تخلیه و دوباره بارگیری شود.
اما حمل بینوجهی نوعی حمل چندوجهی است که در آن کالا داخل همان واحد بار، مانند کانتینر، باقی میماند. هنگام تغییر روش حمل، بهجای تخلیه کالا، همان کانتینر از یک وسیله به وسیله دیگر منتقل میشود.
برای مثال، اگر کالا با کشتی به یک بندر برسد، در آنجا از کانتینر تخلیه شود و برای ادامه مسیر روی کامیون بارگیری شود، حمل با چند روش مختلف انجام شده و میتواند چندوجهی باشد، اما اگر همان کانتینر بدون تخلیه کالا از روی کشتی برداشته و روی قطار یا کامیون قرار داده شود، حمل بینوجهی است.
تفاوت حمل و نقل ترکیبی و ترانشیپ
ترانشیپ نیز با حمل ترکیبی متفاوت است. ترانشیپ به انتقال کالا یا کانتینر از یک وسیله حمل به وسیله دیگری در نقطهای میانی گفته میشود و الزاما به معنای تغییر روش حمل نیست؛ برای مثال، ممکن است کانتینری با یک کشتی از چین به بندر واسط برسد و در آنجا روی کشتی دیگری قرار گیرد. در این حالت ترانشیپ انجام شده، اما روش حمل همچنان دریایی است.
در مقابل، اگر همان کانتینر از کشتی روی قطار یا کامیون منتقل شود، علاوه بر وسیله حمل، شیوه حمل نیز تغییر کرده است و میتواند بخشی از یک عملیات ترکیبی یا بینوجهی باشد.
مزایای حمل و نقل ترکیبی
یکی از مهمترین مزایای حمل و نقل ترکیبی، انعطافپذیری در انتخاب مسیر است. بهجای اینکه یک روش برای کل مسیر انتخاب شود، میتوان از ویژگیهای هر شیوه حمل در قسمت مناسب استفاده کرد؛ برای نمونه، حمل دریایی یا ریلی را برای مسافت طولانی و کامیون را برای رساندن کالا به مقصد نهایی به کار گرفت.
از مهمترین مزایای این روش میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- امکان انتخاب روش مناسب برای هر قسمت از مسیر
- ایجاد تعادل بهتر میان هزینه و زمان حمل
- امکان ارائه خدمات Door to Door
- دسترسی به مناطقی که بندر، فرودگاه یا پایانه ریلی ندارند
- استفاده بهینهتر از زیرساختهای حملونقل
- امکان کاهش بخش جادهای در برخی مسیرها
البته کاهش هزینه یا زمان در حمل ترکیبی تضمینشده نیست. مزیت اصلی زمانی ایجاد میشود که روشها بهدرستی با یکدیگر ترکیب شوند.
معایب و چالشهای حمل و نقل ترکیبی
استفاده از چند شیوه حمل، فرآیند جابهجایی کالا را پیچیدهتر میکند. هرچه تعداد نقاط انتقال افزایش پیدا کند، نیاز به هماهنگی بیشتری میان شرکتها، پایانهها و برنامه حرکت وسایل مختلف وجود خواهد داشت.
یکی از مهمترین چالشها، هماهنگی زمانبندی است. اگر کامیون دیر به بندر برسد ممکن است محموله برنامه کشتی را از دست بدهد. تأخیر کشتی نیز میتواند باعث از دست رفتن برنامه قطار یا ایجاد توقف در مقصد شود.
از دیگر معایب و چالشها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- افزایش عملیات Handling و جابهجایی بار
- احتمال ایجاد هزینه انبارداری در نقاط انتقال
- وابستگی به چند شبکه حمل مختلف
- احتمال افزایش زمان در صورت عدم هماهنگی
- پیچیدهتر شدن مدیریت اسناد
- تأثیر اختلال یک بخش از مسیر بر کل زنجیره
- نیاز به زیرساخت مناسب در نقاط انتقال
به همین دلیل، حمل ترکیبی زمانی عملکرد مناسبی دارد که تمام مراحل از پیش طراحی و باهم هماهنگ شوند.
حمل و نقل ترکیبی برای چه کالاهایی مناسب است؟
طیف گستردهای از کالاها را میتوان از طریق حمل و نقل ترکیبی جابهجا کرد. قطعات خودرو، ماشینآلات، مواد اولیه، تجهیزات صنعتی، لوازم الکترونیکی، کالاهای مصرفی و محمولههای کانتینری از جمله کالاهایی است که میتوانند بخشی از مسیر خود را با چند روش مختلف طی کنند.
البته ویژگی کالا محدودیتهایی ایجاد میکند. کالاهای فاسدشدنی ممکن است نیازمند زنجیره سرد باشند و محمولههای بسیار حساس یا فوری، به مسیر سریعتری نیاز پیدا کنند. همچنین کالاهای خطرناک ممکن است امکان حمل با تمام وسایل نقلیه را نداشته باشند.
برای حمل کالاهای خطرناک در یک مسیر ترکیبی باید شرایط هر بخش بهصورت جداگانه بررسی شود. طبقهبندی کالا، بستهبندی، برچسبگذاری، اسناد و محدودیتهای مربوط به حمل دریایی، زمینی، ریلی یا هوایی ممکن است با یکدیگر متفاوت باشند.
عوامل مؤثر بر هزینه حمل و نقل ترکیبی
هزینه حمل ترکیبی معمولا از مجموع هزینههای چند بخش مسیر تشکیل میشود و نمیتوان برای آن نرخ ثابتی تعیین کرد. حتی دو محموله با وزن مشابه ممکن است بهدلیل تفاوت در مبدأ، مقصد یا نوع کالا هزینه کاملا متفاوتی داشته باشند.
مهمترین عوامل مؤثر بر هزینه عبارتاند از:
- مبدأ و مقصد دقیق کالا
- فاصله حمل داخلی در کشور مبدأ و مقصد
- وزن و حجم محموله
- نوع کالا و شرایط نگهداری آن
- روشهای حمل مورد استفاده
- نوع کانتینر یا تجهیزات حمل
- تعداد نقاط انتقال کالا
- هزینه تخلیه، بارگیری و Handling
- هزینه انبارداری یا توقف
- هزینه بیمه
- نرخ سوخت و شرایط روز بازار حمل
آیا حمل و نقل ترکیبی همیشه ارزانتر است؟
حمل و نقل ترکیبی الزاما ارزانترین روش حمل نیست. اگر مسیر بهدرستی طراحی شود، میتوان بخش طولانی و پرهزینه را با روشی اقتصادیتر طی کرد و هزینه کل را کاهش داد؛ برای مثال، استفاده از قطار یا کشتی بهجای کامیون در بخش طولانی مسیر ممکن است صرفه اقتصادی داشته باشد.
در مقابل، اگر تعداد نقاط انتقال زیاد باشد، هزینههای Handling، انبارداری، بارگیری و توقف ممکن است افزایش پیدا کند و در نهایت حمل ترکیبی از یک مسیر مستقیم گرانتر در بیاید.
بنابراین مزیت اقتصادی این روش به طراحی صحیح مسیر وابسته است و نمیتوان بدون بررسی شرایط بار درباره ارزانتر بودن آن تصمیم گرفت.
عوامل تأثیرگذار بر زمان حمل و نقل ترکیبی
مدتزمان رسیدن یک محموله در حمل و نقل ترکیبی به عوامل مختلفی بستگی دارد و نمیتوان برای تمام مسیرها یک زمان مشخص در نظر گرفت. مهمترین عوامل مؤثر بر این روش حمل عبارتاند از:
- طول مسیر و شرایط جغرافیایی: هرچه مسیر بین مبدأ و مقصد طولانیتر باشد یا نیاز به عبور از چند کشور و پایانه داشته باشد، زمان انتقال کالا نیز افزایش پیدا میکند.
- ترکیب روشهای حمل: انتخاب شیوههای حمل در بخشهای مختلف مسیر، تأثیر مستقیمی بر زمان نهایی دارد، برای مثال، استفاده از حمل دریایی معمولا هزینه کمتری دارد، اما نسبت به حمل هوایی زمان بیشتری نیاز خواهد داشت.
- فرآیندهای گمرکی و مرزی: بررسی اسناد، انجام تشریفات گمرکی، بازرسی کالا یا توقف در مرزها میتواند باعث افزایش زمان حمل شود.
- زمان انتقال بین روشهای مختلف حمل: در حمل ترکیبی، جابهجایی کالا یا کانتینر بین وسایل مختلف مانند کشتی، قطار و کامیون نیز بخشی از زمان کل مسیر را تشکیل میدهد. سرعت انجام این عملیات در بنادر، پایانهها و مراکز لجستیکی بر زمان تحویل نهایی اثرگذار است.
چگونه بهترین روش حمل ترکیبی را انتخاب کنیم؟
برای انتخاب بهترین ترکیب حمل باید چند عامل بهصورت همزمان بررسی شود. اولین عامل مشخصات کالا است؛ چراکه وزن، حجم، ارزش، ابعاد و محدودیتهای محموله میتواند بعضی گزینهها را حذف کند.
زمان تحویل نیز اهمیت زیادی دارد. اگر کالا فوری باشد، ممکن است مسیر اقتصادیتر اما طولانیتر انتخاب مناسبی نباشد. از طرف دیگر، برای کالاهایی که فوریت ندارند، پرداخت هزینه بیشتر برای حمل سریعتر توجیه اقتصادی ندارد.
در مرحله بعد باید هزینه کل مسیر، تعداد نقاط انتقال، کیفیت زیرساخت، برنامه حرکت خطوط و ریسک توقف بررسی شوند. به همین دلیل، بهترین روش حمل الزاما سریعترین یا ارزانترین گزینه نیست؛ بلکه مسیری است که میان هزینه، زمان، امنیت و قابلیت اجرا تعادل مناسبی ایجاد کند.
جمعبندی
حمل و نقل ترکیبی روشی برای جابهجایی کالا است که در آن از دو یا چند شیوه حمل مانند زمینی، دریایی، ریلی یا هوایی در بخشهای مختلف مسیر استفاده میشود. این روش به صاحبان کالا اجازه میدهد برای هر قسمت از مسیر، مناسبترین گزینه را با توجه به عواملی مانند هزینه، زمان و شرایط محموله انتخاب کنند.
ترکیب حمل دریایی و زمینی، ریلی و زمینی، دریایی و ریلی و همچنین هوایی و زمینی از رایجترین نمونههای حمل ترکیبی است. استفاده درست از این روش میتواند به بهینهسازی هزینهها، مدیریت بهتر زمان حمل و افزایش انعطافپذیری مسیر کمک کند، اما هماهنگی میان روشهای مختلف حمل، زمانبندی انتقال کالا و مدیریت مراحل مختلف مسیر، نیازمند تجربه و برنامهریزی دقیق است.
به همین دلیل، انتخاب بهترین ترکیب حمل به بررسی عواملی مانند نوع کالا، مبدأ و مقصد، محدودیتهای مسیر، زمان موردنیاز و هزینههای هر بخش از حمل بستگی دارد. در این میان، شرکت پست بین المللی پی اس پی اکسپرس، با تجربه در زمینه حملونقل بینالمللی و دسترسی به مسیرهای مختلف حمل، به کسبوکارها کمک میکند تا با انتخاب روش مناسب، مسیر حمل کالا را به شکل دقیقتر و کارآمدتری برنامهریزی کنند.
برای مشاوره میتوانید از طریق شماره 02142281 با کارشناسان مجموعه در ارتباط باشید.
سوالات متداول
حمل و نقل ترکیبی چیست؟
حمل و نقل ترکیبی به جابهجایی یک محموله با استفاده از حداقل دو روش مختلف حمل مانند دریایی، زمینی، ریلی یا هوایی در یک مسیر گفته میشود.
مزیت اصلی حمل و نقل ترکیبی چیست؟
مهمترین مزیت حمل ترکیبی، امکان انتخاب روش مناسب برای هر بخش از مسیر است که میتواند به مدیریت بهتر هزینه، زمان و شرایط حمل کمک کند.
آیا حمل و نقل ترکیبی همیشه ارزانتر است؟
خیر. هزینه حمل ترکیبی به عواملی مثل مسیر، روشهای حمل، تعداد نقاط انتقال، هزینههای جانبی و نوع کالا بستگی دارد و همیشه ارزانترین گزینه نیست.
چه عواملی روی هزینه حمل و نقل ترکیبی تأثیر میگذارند؟
مبدأ و مقصد، وزن و حجم کالا، روشهای حمل، نوع کانتینر، هزینههای انتقال، انبارداری، بیمه و شرایط بازار از عوامل مؤثر بر هزینه هستند.
