انواع قرارداد حمل‌ و نقل دریایی

حمل و نقل بین المللی دریایی یکی از روش‌های نسبتا به صرفه و رایج بوده که برای کالاهایی با حجم بالا مناسب است. بسیاری از تجار که وارد کننده کالاهایی خاص هستند و برای رسیدن کالا به دست خود عجله ندارند، این روش را انتخاب می‌کنند. در دنیای امروز، بیش از 90 درصد تجارت جهانی از طریق دریا انجام می‌شود. این آمار نشان‌ دهنده اهمیت بسیار حمل‌ و نقل دریایی در اتصال بازارهای جهان است. با پست بین المللی پی‌اس‌پی اکسپرس همراه شوید تا به بررسی قرارداد حمل‌ و نقل دریایی بپردازیم و انواع مختلف آن از جمله قرارداد چارتر و بارنامه و همچنین مزایای استفاده از آن در تجارت جهانی را عنوان کنیم.

حمل و نقل دریایی چیست؟

یکی از ستون‌های اصلی تجارت بین المللی، حمل و نقل دریایی است که توسط کشتی‌های باربری کالا را به مقصد می‌برند. این روش برای جابه‌جا کردن کالاهای سنگین، حجیم و مواردی که زمان رسیدن کالا به مقصد فورس نباشد گزینه مناسبی است. علاوه بر این، حمل و نقل دریایی به صرفه‌ترین روش حمل و نقل بین المللی بوده و بیشتر تجارت جهانی از این طریق انجام می‌شود.

قرارداد حمل‌ و نقل دریایی چیست؟

قرارداد حمل‌ و نقل دریایی یک قرارداد حقوقی بین طرفین درگیر در حمل کالا از طریق دریا است. در این قرارداد، شرایط انتقال بار از مبدا به مقصد را مشخص می‌شود. به طور معمول قرارداد حمل و نقل دریایی بین فرستنده کالا (صادر کننده)، شرکت حمل‌ و نقل دریایی یا مالک کشتی امضا می‌شود. از جمله اطلاعاتی که در این قرارداد وجود دارد می‌توان به نوع بار، مسیر حمل، هزینه‌ها، زمان‌بندی رسیدن کالا و مسئولیت‌های طرفین اشاره کرد. هدف اصلی این قرارداد تضمین امنیت حمل‌ و نقل کالا در حمل و نقل دریایی است.

قرارداد حمل و نقل دریایی چه اهمیتی دارد؟

اهمیت قرارداد حمل و نقل دریایی زمانی برجسته می‌شود که نبود آن، می‌تواند منجر به از دست رفتن یک سرمایه بزرگ شود. در واقع نبود قرارداد حمل و نقل بین المللی می‌تواند افراد را در برابر هر گونه ریسک آسیب پذیر کند. به طور مثال، در صورتی که یک قرارداد معتبر وجود نداشته باشد، در صورت مفقودی، آسیب دیدن یا تاخیر در ارسال بار، هیچ راهی برای پیگیری قانونی وجود ندارد.

در ادامه جدولی از مهم ترین آمار و ارقام حمل و نقل دریایی در سال‌های اخیر بر اساس گزارش کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (UNCTAD) ارائه خواهیم کرد تا اهمیت بیشتر قرارداد حمل‌ و نقل دریایی را بهتر درک کنید.

انواع قرارداد حمل و نقل دریایی

قرارداد حمل و نقل دریایی بر اساس نوع بار، مسیر حمل و نیازهای تجاری هر تاجری طراحی می‌شوند و انواع مختلفی دارند. هر یک از انواع قرارداد حمل و نقل دریایی ویژگی‌های منحصر به فردی دارد. در این بخش، به بررسی انواع اصلی این قراردادها اشاره می‌کنیم.

1) قرارداد چارتر (Charter Party)

در قرارداد حمل و نقل بین المللی دریایی چارتر، صاحب کشتی، بخش یا کل کشتی را برای انجام یک سفر مشخص به شخص دیگر اجازه می‌دهد. قرارداد چارترینگ کشتی، چند نوع دارد که در ادامه آن را عنوان می‎‌کنیم.

• چارتر زمانی (Time Charter): در این نوع، کشتی برای مدت معینی (مثلاً چند ماه) اجاره می‌شود. اجاره‌کننده مسئولیت مدیریت و بهره‌برداری از کشتی، مانند تأمین سوخت و خدمه را بر عهده دارد، اما مالکیت کشتی در اختیار مالک اصلی باقی می‌ماند. این قرارداد برای شرکت‌هایی که نیاز به کنترل بیشتر بر حمل‌ و نقل دارند، مناسب است.
• چارتر سفری (Voyage Charter): در چارتر سفری، کشتی برای یک سفر مشخص از مبدأ به مقصد اجاره می‌شود. مالک کشتی مسئولیت مدیریت و بهره‌برداری را بر عهده دارد و اجاره‌کننده تنها هزینه حمل بار را پرداخت می‌کند. این روش برای جابجایی بارهای یک‌باره یا فصلی کارآمد است.
• چارتر کامل (Bareboat Charter): در این حالت، کل کشتی برای مدت مشخصی اجاره می‌شود و تاجر مسئولیت کامل کشتی، از جمله خدمه و نگهداری، را بر عهده می‌گیرد. این نوع قرارداد به اجاره بلندمدت شباهت دارد و برای شرکت‌هایی که می‌خواهند کنترل کامل بر کشتی داشته باشند، استفاده می‌شود.

2) قرارداد بارنامه (Bill of Lading Contract)

بارنامه یکی از رایج‌ترین اسناد در حمل‌ و نقل دریایی است که به‌ عنوان قرارداد حمل بار عمل می‌کند. این سند شامل جزئیاتی مانند نوع و مقدار بار، مبدا، مقصد و شرایط تحویل است. بارنامه دریایی می‌تواند به‌ عنوان مدرک مالکیت بار استفاده شود و در صورت نیاز، به اشخاص ثالث منتقل گردد. این قرارداد معمولا برای حمل بارهای کوچک‌تر و متنوع به کار می‌رود و شرکت حمل‌ و نقل مسئولیت جابجایی بار را بر عهده دارد.

3) قرارداد حمل کانتینری

قرارداد حمل و نقل کانتینری برای حمل بار در کانتینرهای استاندارد طراحی شده است. این قرارداد معمولا توسط شرکت‌های حمل‌ و نقل دریایی بسته می‌شود و شرایط مشخصی برای حمل بار مشخص می‌کند. شرکت حمل‌ و نقل مسئولیت بارگیری، حمل و تخلیه کانتینرها را بر عهده می‌گیرد.

این روش به دلیل سرعت، امنیت و کارایی بالا، برای کالاهای صنعتی و تجاری که حساسیت بالایی دارند و باید سریع تر جابه‌جا شوند بسیار مناسب است. کانتینرها همچنین امکان حمل بارهای متنوع را در یک سفر فراهم می‌کنند.

4) قراردادهای ترکیبی (چندوجهی)

قراردادهای ترکیبی یا چندوجهی برای حمل بار از طریق ترکیب چندین وسیله حمل‌ و نقل (مانند دریا، زمین و هوا) استفاده می‌شوند. در این نوع قرارداد، یک شرکت حمل‌ و نقل مسئولیت کل فرآیند جابجایی بار از مبدا تا مقصد را بر عهده دارد.

برای مثال، بار ممکن است ابتدا با کشتی به بندر منتقل شود و سپس با کامیون به مقصد نهایی برسد. این قراردادها برای مسیرهای پیچیده یا بارهایی که دسترسی مستقیم دریایی ندارند، بسیار کاربردی هستند.

5) قرارداد آژانس حمل و نقل

قرارداد آژانس حمل و نقل قراردادی است که بین نماینده سازمان کشتیرانی و شرکت حمل و نقل بسته می‌شود. در این قرارداد سازمان کشتیرانی که در یک بندر خاص فعالیت دارد، وظایف اداری مثل ترخیص کالا از گمرک، بررسی اسناد و مدارک، حمل مرسوله و ارتباط با مقامات بندری را به عهده می‌گیرد. این قرارداد محدوده خدمات، مسئولیت‌ها و میزان تعهد دو طرف در صورت بروز خسارت احتمالی عنوان می‌شود.

6) قرارداد نجات دریایی

قرارداد نجات یک قرارداد است که بین مالک کشتی یا فرستنده بار با نجات دهنده کشتی بسته می‌شود. در صورت بروز مواقع اضطراری که دریا مواج بوده و به هر دلیل احتمال غرق شدن کشتی وجود دارد، نجات دهنده موظف است خدماتی برای نجات کشتی انجام دهد تا آن را از آسیب دیدگی حفظ کند. بندهای این نوع قرارداد بین المللی دریایی تا حد زیادی شامل نرخ‌هایی برای جبران خسارات بر اساس ارزش بار می‌شود.

کاربردهای انواع قرارداد حمل‌ و نقل دریایی

در این جدول به طور خلاصه کاربردها و تفاوت‌های انواع قراردادهای حمل‌ و نقل دریایی عنوان شده است:

گام به گام مراحل تنظیم قرارداد حمل‌ و نقل دریایی

تنظیم قرارداد حمل‌ و نقل دریایی فرآیندی دقیق و چندمرحله‌ای بوده که به دقت بر جزئیات حقوقی و تجاری نیاز دارد. این قراردادها برای جابجایی ایمن کالا از طریق دریا ضروری هستند و برای تنظیم آن‌ها باید این مراحل طی شود:

گام اول: شناسایی نیازها و طرفین قرارداد

نخستین گام در تنظیم قرارداد، شناسایی دقیق طرفین و نیازهای آن‌ها است. طرفین اصلی قرارداد معمولا شامل فرستنده کالا (صادرکننده یا فروشنده)، شرکت حمل‌ و نقل دریایی (یا مالک کشتی) و گیرنده کالا (واردکننده یا خریدار) هستند. در این مرحله، فرستنده باید نوع بار (مانند فله، کانتینری، خطرناک)، وزن و حجم آن، مبدأ و مقصد حمل را مشخص کند. همچنین، نیازهای خاص مانند دمای نگهداری (برای کالاهای فاسدشدنی) یا الزامات امنیتی (برای کالاهای حساس) باید تعیین شود. این اطلاعات به شرکت حمل‌ و نقل کمک می‌کند تا بهترین روش و نوع قرارداد را پیشنهاد دهد.

گام دوم: تعیین شرایط حمل (زمان، هزینه و بیمه)

پس از شناسایی نیازها، شرایط حمل باید به‌طور شفاف تعیین شود. این شرایط شامل زمان‌بندی حمل (تاریخ بارگیری و تخلیه)، هزینه‌های حمل (کرایه کشتی، تعرفه‌های بندری، هزینه‌های جانبی) و شرایط بیمه است. بیمه حمل‌ و نقل دریایی برای پوشش ریسک‌هایی مانند خسارت به بار، سرقت یا تأخیر ضروری است و باید مشخص شود که کدام طرف مسئولیت بیمه را بر عهده دارد. همچنین، شرایط پرداخت (مانند پیش‌پرداخت یا پرداخت پس از تحویل) و ارز مورد استفاده در معاملات باید در قرارداد قید شود.

گام سوم: تنظیم قرارداد بر اساس  قانونی مهم بین‌المللی

قراردادهای حمل‌ و نقل دریایی تحت قوانین بین‌المللی و محلی تنظیم می‌شوند. از جمله مهم‌ترین قوانین بین‌المللی می‌توان به کنوانسیون‌های لاهه، هامبورگ و روتردام اشاره کرد که مسئولیت‌های طرفین را در قبال خسارت به بار مشخص می‌کنند. در ایران، قوانین داخلی مانند قانون دریایی مصوب 1343 نیز حاکم است. نکات حقوقی مهمی که باید در قرارداد لحاظ شود شامل شرایط فورس ماژور (مانند بلایای طبیعی یا جنگ)، نحوه حل اختلافات (از طریق داوری یا دادگاه) و مسئولیت‌های طرفین در صورت بروز خسارت یا تأخیر است. همچنین، باید توجه داشت که قرارداد به زبان قابل فهم برای هر دو طرف نوشته شود و در صورت لزوم، ترجمه رسمی ارائه گردد.

 گام چهارم: امضا قرارداد حمل‌ و نقل دریایی

پس از توافق بر سر شرایط، قرارداد باید توسط طرفین امضا شود. امضای قرارداد می‌تواند به‌صورت فیزیکی یا الکترونیکی (با توجه به قوانین محلی) انجام شود. پس از امضا، اجرای قرارداد آغاز می‌شود که شامل تحویل بار به شرکت حمل‌ و نقل، نظارت بر فرآیند بارگیری، حمل و تخلیه است. در این مرحله، اسناد مهمی مانند بارنامه (که تأییدیه حمل بار است) صادر می‌شود. همچنین، پرداخت‌ها بر اساس شرایط قرارداد انجام می‌گیرد و در صورت بروز مشکل، طرفین باید به مفاد قرارداد برای حل اختلافات مراجعه کنند.

نمونه قرارداد حمل و نقل دریایی

قرارداد حمل و نقل دریایی علاوه بر جنبه‌های مفهومی و حقوقی که تا الان ذکر کردیم، به شکل یک سند کامل و استاندارد ثبت می‌شود. این قرارداد شامل تمام جزئیات توافق بین فرستنده و تحویل گیرنده می‌شود؛ به همین خاطر است که نقش مهمی در جلوگیری از سوءتفاهم‌ها داشته و مبنای قانونی برای پیگیری حقوقی محسوب می‌شود. در ادامه برخی از اطلاعاتی که در قرارداد حمل و نقل دریایی ذکر می‌شود را عنوان می‌کنیم.

• اطلاعات طرفین قرارداد: مشخصات کامل فرستنده، مشخصات شرکت حمل و نقل یا کارگو، شماره تماس، آدرس و شناسه‌های ثبت قانونی.
• اطلاعات مربوط به کالا: نوع، تعداد وزن و حجم کالا،نوع بسته بندی و شرایط نگهداری در حین حمل.
• مسیر و روش حمل: مبدا و مقصد حمل، بندر مبدا و مقصد، جزئیات حمل ترکیبی (در صورت نیاز)
• هزینه‌ها و پرداخت‌ها: کرایه حمل و سایر هزینه‌های جانبی، زمان و روش پرداخت، مسئولیت واریز مالیات، عوارض و هزینه‌های بندری.
• تعهدات طرفین: مسئولیت شرکت حمل و نقل در قبال تحویل کالا، محدوده مسئولیت در صورت آسیب یا گم شدن کالا، مسئولیت فرستنده در خصوص اسناد گمرکی و اطلاعات درست.
• بندهای بیمه قرارداد حمل و نقل دریایی: نوع پوشش بیمه، شرکت بیمه گر و نحوه مطالبه خسارت.
• بند قوه قهریه یا فورس ماژور: طوفان‌های شدید دریایی و سونامی‌ها، جنگ و درگیری نظامی یا تهدیدات امنیتی، محدودیت‌های بین المللی یا تجاری، اعتصاب‌های بندری یا کارگری و آتش سوزی یا انفجار در بندر و کشتی.

تفاوت قراردادهای حمل و نقل دریایی با اینکوترمز

قرارداد حمل و نقل دریایی و اینکوترمز هر دو در زمینه حمل و نقل بین المللی کالا هستند؛ با این تفاوت که ماهیت و دامنه آن‌ها با یکدیگر تفاوت اساسی دارد. قرارداد حمل و نقل دریایی توافقی حقوقی بین فرستنده و شرکت حمل و نقل است که مسئولیت‌ها، تعهدات، هزینه‌ها، مدت رسیدن بار به مقصد و شرایط حمل کالا را ذکر می‌کند.

این در حالی است که اینکوترمز مجموعه‌ای از قواعد تدوین شده در اتاق بازرگانی است که وظایف فرستنده و تحویل گیرنده را مشخص می‌کند. از جمله مواردی که اینکوترمز به آن توجه دارد می‌توان به تحویل کالا، انتقال ریسک و تقسیم هزینه‌ها بین فرستنده و گیرنده کالا اشاره کرد.

چالش‌های قرارداد حمل‌ و نقل دریایی

روش قرارداد حمل‌ و نقل دریایی هم مانند هر روش حمل کالای دیگری با معایبی همراه است که می‌تواند بر سرعت و کیفیت روند واردات کالا و صادرات کالا تاثیر بگذارد. در این بخش به بررسی 3 مورد از معایب شایع در این روند یعنی تاخیرهای احتمالی، پیچیدگی‌های قانونی و ریسک‌های مرتبط با بار دریایی در این قراردادها اشاره می‌کنیم.

• تاخیر در تحویل بار

یکی از مشکلات رایج در قراردادهای حمل‌ و نقل دریایی، تاخیر در تحویل بار است. شرایط جوی نامناسب مانند طوفان، مه غلیظ یا امواج بلند می‌تواند حرکت کشتی‌ها را کند کرده یا متوقف کند. همچنین مسائل بندری مانند تراکم بیش‌ از حد، اعتصابات کارگری یا خرابی تجهیزات تخلیه و بارگیری می‌تواند زمان انتظار را افزایش دهد.

به‌ عنوان مثال، بحران پاندمی کرونا باعث شد بنادر بزرگی مانند بنادر چین و آمریکا با تراکم شدید مواجه شوند و کشتی‌ها هفته‌ها در انتظار بمانند. این تاخیرها نه‌ تنها هزینه‌های اضافی به همراه دارد، بلکه برنامه‌ریزی زنجیره تامین را نیز مختل می‌کند.

• پیچیدگی‌های قانونی

پیچیدگی‌های قانونی گاها منجر به اختلافات حقوقی بین شرکت حمل‌ و نقل، فرستنده و گیرنده می‌شود، به‌ ویژه هنگامی که خسارت یا تاخیری رخ دهد. حل‌ و فصل این اختلافات ممکن است زمان‌بر و پرهزینه باشد و به مشاوره حقوقی تخصصی نیاز داشته باشد.

• آسیب‌های احتمالی به بار

بار در حمل‌ و نقل دریایی با خطراتی مانند خسارت فیزیکی (شکستگی یا نفوذ آب)، سرقت یا حتی گم شدن مواجه است. این ریسک‌ها در مسیرهای طولانی یا بنادر ناامن شدت می‌یابد. برای کاهش این مخاطرات، استفاده از بیمه جامع، همکاری با شرکت‌های حمل‌ و نقل معتبر و بهره‌گیری از کانتینرهای ایمن ضروری است. نظارت دقیق بر مراحل بارگیری و تخلیه نیز می‌تواند خسارات احتمالی را به حداقل برساند.

جمع بندی

عقد یک قرارداد حمل‌ و نقل بین المللی دریایی مناسب و به‌ صرفه نیازمند همراهی مشاوران حقوقی متخصص در حوزه حمل‌ و نقل دریایی بین‌ المللی است که می‌توانند در نگارش دقیق قرارداد، رعایت مقررات و حل اختلافات کمک کنند.

به‌ ویژه در معاملات بین‌ المللی، که قوانین متعددی دارد و مشاوره واردات و صادرات کالا نقش حیاتی دارد و از بروز مشکلات قانونی در رابطه با ترخیص کالا و امنیت آن جلوگیری می‌کند.

همچنین مدت زمان حمل و نقل دریایی یکی از مزایای رقابتی پی اس پی است. این شرکت می‌تواند در عرض ۴۵ روز تا دو ماه، تمامی مراحل حمل و ترخیص بار از چین را برای مشتریان انجام دهد.

از زمان بارگیری کالا در چین تا خروج آن از گمرکات ایران، تمامی مراحل با دقت و سرعت انجام می‌گیرد. همچنین حمل کالا از دبی به ایران به‌ طور میانگین حدود ۱۰ روز طول می‌کشد.

اگر شما به دنبال راهی مطمئن و حرفه‌ای برای واردات یا صادرات کالا به کشورهای مختلف هستید، شرکت پی اس پی اکسپرس می‌تواند گزینه‌ای عالی برای شما باشد. برای کسب اطلاعات بیشتر و شرایط همکاری، می‌توانید با شماره ۰۲۱۴۲۲۸۱ تماس بگیرید یا از طریق اپلیکیشن پی اس پی با کارشناسان ما در ارتباط باشید.

منبع: https://unctad.org/

سوالات متداول