صفر تا صد تاریخچه گمرک

گمرک یکی از سازمان‌های مهم دولتی در تمامی کشورهاست که مسئولیت اجرا و اعمال قوانین مربوط به صادرات، واردات، ترخیص کالا از گمرک، حقوق و عوارض گمرکی، ترانزیت و غیره را بر عهده دارد. با توجه به نقش مهم این سازمان در تجارت در این مطلب قصد داریم به طور کامل با گمرک و وظایف آن آشنا شویم، تا پایان مطلب با پست بین المللی پی اس پی همراه باشید.

تعریف گمرک

گمرک چیست؟ گمرک یا همان Customs سازمانی دولتی است که در تمامی کشورها وظیفه نظارت بر ورود و خروج کالاها را برعهده دارد.  در ایران نیز مسئولیت اجرای قوانین و مقررات مربوط به واردات، ترانزیت و صادرات کالاها بر عهده این سازمان است. در حوزه واردات این سازمان وظیفه دارد کلیه کالاهایی که از دیگر کشورها به ایران ارسال می‌شوند را باتوجه‌به قوانین تجارت و استاندارهای واردات بررسی کند و در صورت تأیید مجوز ترخیص کالا از گمرک را صادر نماید. در بخش صادرات نیز این سازمان وظیفه دارد مجوزهای لازم و اسناد و مدارک کالا برای صادرات را بررسی نماید و اجازه خروج کالا از کشور را صادر نماید.

به‌طورکلی این سازمان نقش مهمی در تجارت بین‌المللی داشته و علاوه بر اینکه بر ورود و خروج کالاها از کشور نظارت دارد، نقش مهمی در مبارزه با قاچاق کالا ایفا می‌کند.

معنی گمرک یعنی چه؟

گمرک در لغت به معنای محل جمع‌آوری مالیات است. اما در اصطلاح امروزی، گمرک به سازمانی دولتی اطلاق می‌شود که وظایف متعددی را در زمینه کنترل ورود و خروج کالا به کشور، جمع‌آوری حقوق گمرکی و عوارض، مبارزه با قاچاق کالا و تسهیل تجارت خارجی بر عهده دارد.

به‌طور کلی: گمرک در زبان فارسی معادل با واژه Customs در زبان انگلیسی و Douane در فرانسه است. بسیاری از محققان بر این باورند که خواستگاه این واژه برآمده از واژه یونانی Commercium است که به امور مالی و عوارض مرتبط با کالاهای تجاری اشاره دارد.

تاریخچه گمرک در ایران

گمرک در ایران از قدیمی‌ترین نهادهای اقتصادی کشور به شمار می‌آید و ریشه‌های آن به شکل‌گیری اولین مبادلات ساختاریافته تجاری برمی‌گردد.
بررسی تاریخچه گمرک، روند تحول سیاست‌های اقتصادی، تجاری و حاکمیتی ایران را در دوره‌های مختلف تاریخی نشان می‌دهد.

تاریخچه گمرک در دوران باستان

جالب است بدانید در دوران باستان نیز نظام گمرکی وجود داشته است که این موضوع اهمیت حکومت به موضوع تجارت را نشان می‌دهد.

بر طبق شواهد تاریخی، در زمان مادها و هخامنشیان، از مبادلات تجاری که در بنادر و بازارها انجام می‌گرفت، عوارض دریافت می‌شد. رومن گیریشمن در کتاب خود، ایران از آغاز تا اسلام، به‌طور مشخص از وجود مکان‌هایی در اسکله‌ها و میدان‌های فروش برای وصول مالیات و عوارض نوشته است که این مورد، اهمیت تجارت داخلی و خارجی را به خوبی نشان می‌دهد.

در عصر اشکانیان، گمرک به شکل اداره‌ای منظم و منسجم فعالیت می‌کرد. به این صورت که کلیه کالاهای وارداتی و صادراتی ثبت می‌شدند و فقط از کالاهای وارداتی عوارض دریافت می‌شد که این موضوع نشان‌دهنده توجه دولت به حفاظت و حمایت از محصولات داخلی بود و حکایت از سیاستی حساب‌شده در حفظ توازن اقتصادی داشت.

گمرک در دوران ساسانیان و بعد از اسلام

در دوران ساسانیان، نظام گمرکی همچنان ساختاری منسجم داشت و تعاملات تجاری با دولت روم نشان‌دهنده نقش مهم و حیاتی عوارض گمرکی در اقتصاد بود.

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که دولت روم نیز از کالاهای وارداتی و صادراتی خود حقوق و عوارض دریافت می‌کرد که این موضوع نشان‌دهنده اهمیت سیاست‌های اقتصادی در مبادلات بین‌المللی آن زمان است.

با ورود اسلام، قوانین گمرکی تغییر کرد و تحت‌تأثیر دستور عمر بن خطاب، سه سطح متفاوت برای دریافت حقوق گمرکی تعریف شد: از مسلمانان، از اهل کتاب و از بیگانگان.

مطابق این قوانین، مالیات دریافتی از یهودیان و نصاری ۵٪ ارزش کالا، از مسلمانان ۲.۵٪ و از اعرابی که زیرنظر حکومت نبودند، ۱۰٪ تعیین شد.

در این بین، مال‌التجاره داخلی از حقوق گمرکی معاف بود و این رویه باعث حفظ انگیزه تولید و تجارت داخلی می‌شد.

در دوره بنی‌امیه، بعضی قوانین جدید مثل اعشار کشتی‌ها اجرا شد؛ یعنی ده درصد مال‌التجاره کشتی‌ها به صورت نقد یا عینی دریافت می‌شد.

با افزایش تجارت در عصر عباسی، میزان حقوق گمرک افزایش پیدا کرد و کالاهای داخلی را نیز شامل شد که این امر نشان‌دهنده نقش روزافزون گمرک در تنظیم جریان اقتصادی و کنترل بازار داخلی بود.

تاریخچه گمرک در دوران مغول، صفویه و زندیه

در دوره مغول، جاده‌ها تحت نگهبانی «قراقچیان» بود و دریافت مالیات از کالاهای بازرگانان به صورت سازمان‌یافته شروع شد.

با گسترش امپراتوری، «تتقاول‌ها» مأمور جمع‌آوری عوارض گمرکی شدند و امنیت تجارت کم‌کم تثبیت شد.

در دوران صفویه، ساختار گمرک باز هم منظم‌تر شد و دفاتر دقیق ورود و خروج کالا ایجاد گردید. تجارت خارجی پررونق شد و بازرگانان از امنیت نسبی برخوردار شدند؛ چراکه حتی اگر کالایی از آن‌ها سرقت می‌رفت، جبران خسارت توسط حاکم تضمین می‌شد.

همچنین در این زمان، بندرهای جنوبی ایران، مرکز فعالیت‌های گمرکی و تجارت دریایی شدند و دفاتری در بندر لنگه، بندر عباس و جزیره هرمز ایجاد گردید.

دوران زندیه با سیاست معافیت و آزادی تجارت اروپاییان روی کار آمد. کالاهای انگلیسی از پرداخت حقوق گمرک مستثنی بودند، مگر در صورت فروش در ایران. همچنین اتباع روس موقع عبور از کشور بدون پرداخت عوارض حرکت می‌کردند.

در سال ۱۱۷۶ هجری قمری (۱۷۶۲ میلادی)، کریم خان با صدور فرمانی اعلام کرد که کالاهایی که انگلیسی‌ها از طریق بوشهر یا بنادر دیگر خلیج فارس وارد یا صادر می‌کنند، از پرداخت عوارض گمرک معاف خواهند بود و می‌توانند اجناس خود را بدون هیچ محدودیتی به سراسر ایران ارسال کنند. تنها در صورتی که این کالاها در بوشهر یا سایر نقاط کشور فروخته می‌شدند، حاکم محل مجاز بود تا۳۰ درصد حق صدور را از تجار دریافت کند.

علاوه بر این، اتباع روسیه موقع عبور از خاک ایران به سمت هند یا سایر کشورها، چه از مسیر خشکی و چه از مسیر دریایی، هیچ نوع عوارض یا حقوق گمرکی پرداخت نمی‌کردند و شامل عوارض کمرکی نمی‌شدند.

گمرک در دوره قاجار و عهدنامه‌ها

تغییرات گمرک در دوران قاجار با امضای سلسله‌ای از عهدنامه‌ها شکل گرفت که استقلال مالی کشور را محدود کرد.

بعد از جنگ ایران و روسیه، عهدنامه گلستان در سال 1228 هجری قمری تصویب شد و با تعیین عوارض پنج درصدی بر کالاهای دو کشور، ایران عملا اختیار خود را در تغییر حقوق گمرکی از دست داد؛ نتیجه‌ای که نابرابری میان کالاهای وارداتی و صادراتی را تشدید کرد

ده سال بعد ازاین ماجرا، عهدنامه‌ای با عثمانی منعقد شد که دریافت هرگونه هزینه‌ای فراتر از حقوق گمرکی را ممنوع اعلام کرد و روند کنترل درآمدهای گمرکی را محدود ساخت.

در سال 1243 هجری قمری، عهدنامه ترکمنچای، دوباره سقف پنج درصدی عوارض را بر مبادلات تجاری تحمیل کرد. سه سال بعد، فتحعلی شاه با صدور فرمانی، این قانون را به تمام مرزهای کشور تعمیم داد. این عمل او، نخستین تعرفه عمومی گمرک ایران در دوره قاجار به شمار می‌رفت.

انقلاب دیگر در ساختار گمرک ایران، با ورود سه مستشار بلژیکی در سال 1315 هجری قمری اتفاق افتاد. یکی از آن‌ها ژوزف نو نام داشت که کارهای مهمی انجام داد: نظام اجاره گمرک را منحل کرد، عوارض داخلی را حذف نمود و تشکیلات جدیدی برای اداره گمرک پایه‌گذاری کرد.

این شخصیت همچنین مدتی به‌عنوان وزیر فعالیت کرد و آخرین وزیر گمرک قبل از مشروطه شناخته شد.

جالب است بدانید که بلژیکی‌ها نزدیک به ۳۶ سال در ایران کار کردند و طی این مدت سه تعرفه گمرکی جدید تدوین شد.

بعد از خروج آن‌ها، اداره گمرک به دست مأموران ایرانی سپرده شد و تعرفه‌ها با توجه به شرایط سیاسی و اقتصادی چندین بار اصلاح شد.

این روند، نشان‌دهنده تلاش ایران برای مدرن‌سازی ساختار گمرکی در مواجهه با فشارهای خارجی و نیازهای داخلی بود.

گمرک در دوران معاصر

بعد از انقلاب مشروطه، گمرک به بخشی از وزارت دارایی تبدیل شد و روند مدرن‌سازی آن شروع گردید.

یکی از نخستین اقدامات، قانون تعرفه 1315 خورشیدی بود که 1216 شماره را شامل می‌شد و عمدتا بر اساس وزن کالاها تدوین شده بود.

با گذر زمان، این تعرفه گسترش پیدا کرد و در سال 1330 تعرفه‌ای جدید با 22 فصل و بیش از دو هزار ردیف اجرا شد که طی سال‌های بعد چند بار اصلاح گردید و آخرین نسخه آن در تیر 1334 تصویب شد.

در سال 1337، قانون تعرفه‌ای مبتنی بر قوانین ژنو تدوین گردید و تا سال 1351 معتبر بود. سپس در سال 1350، قانون امور گمرکی بر اساس اصول بروکسل تصویب شد و آیین‌نامه اجرایی آن یک سال بعد ابلاغ گردید.

از آن زمان تا به امروز، با توجه به تغییرات اقتصادی و سیاسی کشور، قانون امور گمرکی بارها اصلاح، و مواد جدید به حاشیه آن افزوده شد.

این چارچوب، که نهایتاً با قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰ و آیین‌نامه اجرایی ۱۳۹۱ تثبیت شد، ساختار و عملکرد گمرک ایران را در دوران معاصر مشخص می‌کند.

اختیارات و وظایف گمرک؟

حالا که با تعریف گمرک و تاریخچه آن آشنا شدیم، حتما برایتان این سوال پیش آمده است که کار گمرک چیست.

در پاسخ به این سوال باید بگوییم که گمرک وظایف و اختیارات گسترده‌ای از جمله ارزیابی کالا، محاسبه حقوق و عوارض گمرکی، کنترل اسناد و مدارک، مبارزه با قاچاق کالا و غیره دارد. در ادامه با وظایف گمرک و  اختیارات این سازمان آشنا می‌شویم.

• سیاست‌های دولت را در زمینه واردات و صادرات همچنین عبور کالا از مرز اعمال می‌نماید.
• حقوق گمرکی و سایر وجوه قابل‌وصول را شناسایی و وصول می‌نماید.
• تشریفات قانونی مربوط به ترخیص کالا را انجام داده و کالا را به صاحب آن تحویل می‌دهد.
• بر امور مربوط به عبور کالا از مرز نظارت و کنترل می‌نماید.
• قوانین و مقررات مربوط به بازارچه‌های مرزی، مرزنشینان و پیله‌وران را اجرا می‌کند.
• قوانین و مقررات این سازمان از قبیل هر گونه معافیت و ممنوعیت، صادرات و واردات موقت و قطعی و غیره  اعمال می‌نماید.
• قوانین و مقررات مربوط به قاچاق کالا، کالاهای ضبط شده و متروکه را اجرا می‌کند.
• زیرساخت‌های لازم برای اجرا و استقرار سامانه‌های نوین را پیش‌بینی و فراهم می‌نماید.
• آمار میزان واردات و صادرات کالا را جمع‌آوری، تجزیه‌وتحلیل و منتشر می‌کند.
• کارکنان این سازمان را آموزش داده و بر اعمال و رفتار آنها نظارت دارد.
• موانع نظام گمرکی را شناسایی کرده و برای رفع آنها برنامه‌ریزی‌های لازم را انجام می‌دهد.
• ارتباطات بین‌المللی را گسترش داده و در این راستا تفاهم‌نامه و موافقت‌نامه‌های گمرکی انعقاد می‌نماید.
• از واحدهای اجرایی گمرکی بازرسی می‌نماید.
• فرایندهای گمركی را باهدف توسعه گردشگری تسهیل می‌نماید.
• به اختلافات ناشی از اجرای قوانین گمرکی میان این سازمان و صاحب کالا رسیدگی می‌نماید.
• جهت آسان‌تر کردن امور تجارت و صادرات تمهیدات لازم را اتخاذ می‌نماید.
• قوانین و مقررات و سیاست‌های کلی قانون اساسی دررابطه‌با امور گمرکی را رعایت می‌نماید.

ساختار تشکیلاتی گمرک در ایران

در ایران این سازمان از یک ستاد مرکزی و ده حوزه نظارت تشکیل شده است. رئیس‌کل گمرک که سمت معاون وزير امور اقتصادى و دارائى را نیز دارد بالاترین مقام را در این سازمان دارد. اداره کل حراست، اداره کل بازرسی و کمیسیون، رسیدگی به حل اختلافات این سازمان، اداره کل هماهنگی امور مناطق، دفتر روابط‌عمومی و بین‌الملل تحت نظارت رئیس‌کل انجام‌وظیفه می‌کنند.

ستاد مرکزی در این سازمان نقش هدایت‌کننده و هماهنگ‌سازی حوزه‌های نظارت و گمرکات را بر عهده دارد و مقررات، دستورالعمل‌ها و مصوبات را برای اجرا، ابلاغ می‌نماید. همچنین اختلافاتی که از طرف گمرکات کشور استعلام شده‌اند را رسیدگی کرده و اعلام نظر نهایی می‌دهد. ستاد مرکزی در گمرک از چهار معاونت و یک حوزه ریاست تشکیل شده است در ادامه با این معاونت‌ها آشنا می‌شویم:

معاونت امور گمرکی که شامل دفاتر امور واردات، امور صادرات و اداره کل تعیین ارزش و تعرفه است.

معاونت حقوقی که شامل اداره کل نظارت بر ترانزیت، اداره کل بازبینی و دفتر حقوقی قضایی است.

معاونت اداری و مالی که شامل اداره کل خدمات و تدارکات، امور اداری، امور مالی و دفاتر ساختمان و طرح‌های عمرانی و تشکیلات و بودجه است.

معاونت طرح و برنامه نیز شامل دفتر برنامه‌ریزی و بهبود سیستم‌های گمرکی، دفتر آمار و خدمات ماشینی، دفتر آموزش و تحقیقات و دفتر پروژه ملی اتوماسیون گمرکی است. گمرک غرب، شهریار، فرودگاه مهرآباد، جنوب، امانات پستی و نمایشگاه زیر نظر این ستاد فعالیت می‌کنند.

گمرک ایران در سال‌های اخیر

گمرک ایران طی سال‌های گذشته به ساختاری دیجیتال و هماهنگ با استانداردهای نوین تبدیل شده است.

راه‌اندازی سامانه‌های الکترونیکی و شکل‌‌گیری پنجره واحد تجارت فرامرزی، نقطه عطف این تحول به حساب می‌آید. این سامانه‌ها با کاهش مراجعات حضوری و افزایش شفافیت در کارها، فرآیندهای گمرکی را ساده و سریع‌تر کرده است که یکی از نتایج این تغییرات، کاهش قابل ملاحظه زمان ترخیص کالا است.

در کنار این تحولات، گمرک نقش هماهنگ‌کنندگی میان دستگاه‌های نظارتی را نیز بر عهده دارد؛ به‌عنوان مثال، همکاری مستمر با سازمان ملی استاندارد، وزارت بهداشت و دیگر نهادهای مرتبط، باعث کنترل سلامت، کیفیت و ایمنی کالاهای وارداتی می‌شود، بدون آن‌که روند تجارت دچار وقفه گردد.

از نظر سازمانی، گمرگ جمهوری اسلامی ایران، دارای ستاد مرکزی با چهار معاونت تخصصی، شامل امور گمرکی، حقوقی، اداری و مالی و طرح و برنامه است.

این ساختار در سطح کشور توسط بیش از 120 واحد اجرایی در مرزهای زمینی، دریایی، هوایی و بازارچه‌های مرزی پشتیبانی می‌شود.

قوانین و مقررات گمرک

در تمامی کشورها باتوجه‌به وضعیت اقتصادی و سیاسی که دارند، مجموعه‌ای از قوانین برای واردات و صادرات کالا وضع می‌شود و تجار و بازرگانان موظف‌اند با رعایت این قوانین امور مربوط به تجارت و بازرگانی را انجام دهند. در ایران نیز مجموعه‌ای از قوانین تحت عنوان «قانون امور گمرکی ایران» توسط مجلس شورای اسلامی برای تجارت وضع شده است.

قانون امور گمرکی ایران شامل 165 ماده و 13 بخش به شرح زیر است:

بخش اول ـ تعاریف، سازمان و کلیات
بخش دوم ـ ارزش گذاری و قواعد مبدأ
بخش سوم ـ تشریفات قبل از اظهار
بخش چهارم ـ نگهداری کالا در اماکن گمرکی
بخش پنجم ـ کالای متروکه، ضبطی (ضبط شده) و واگذاری به گمرک
بخش ششم ـ تشریفات و شرایط عمومی اظهار و ترخیص
بخش هفتم ـ رویه های گمرکی
بخش هشتم ـ تخلفات گمرکی و قاچاق
بخش نهم ـ معافیت ها و ممنوعیت ها
بخش دهم ـ کارگزار گمرکی
بخش دوازدهم ـ مراجع رسیدگی به اختلافات

سایت گمرک

همان‌طور که گفتیم، پیشرفت تکنولوژی در سال‌های اخیر بسیاری از امور گمرک ایران را تحت‌تأثیر قرار داده است و تجار و بازرگانان برای انجام بسیاری از فعالیت‌های گمرکی نیازی به مراجعه حضوری به این سازمان ندارند و می‌توانند از طریق سایت این سازمان و سامانه‌های ایجاد شده نظیر سامانه پیگیر، سامانه استعلام پروانه، سامانه ارزش کالا، سامانه جامع امور گمرکی و غیره نسبت به انجام این امور اقدام نمایند.

برای ورود به سایت گمرک و بهره‌مندی از سامانه‌های آن کافی است بدون استفاده از  فیلترشکن در مرورگر خود نشانی irica.ir  را وارد نمایید.

کلام آخر

در این مطلب تلاش کردیم تا شما را با گمرک و تاریخچه آن آشنا کنیم و اطلاعاتی درباره وظایف و اختیارات این سازمان در اختیارتان قرار دهیم. امیدواریم این مطلب برایتان مفید باشد و پاسخگوی سؤالات شما عزیزان در این زمینه باشد. درصورتی‌که سؤالی در این زمینه دارید خوشحال می‌شویم از طریق بخش نظرات با ما در ارتباط باشید.

همچنین اگر قصد حمل و ترخیص بین‌المللی دارید و در این زمینه به مشاوره رایگان یا استعلام قیمت نیاز دارید، از طریق تماس با شماره 02142281 یا اپلیکیشن psp با ما در ارتباط باشید.

سوالات متداول